Royalty is must, but core issue is to claim inherent rights over river water: SSF
Patiala (June 18, 2010): While asserting that demand of royalty in lieu of water allocated to ‘non-riparian’ states of Haryana, Rajasthan and Delhi is corollary of natural rights of people of Punjab, the Sikh Students Federation claimed that central issue is to claim inherent right over the use and control of river water.
SSF President Parmjeet Singh Gazi, in a statement, said that “River water is natural resource of Punjab and in case it is shared with other state, which do not possess any right, as such, to use it, Punjab is eligible to claim due consideration in form of royalty. He asked Badal-BJP alliance Government not to divert the point of focus from the core of the river water issue by laying emphasis solely on royalty in lieu of river water.
He informed that before the partition of 1947 Bikaner state used to pay royalty for using river water of Punjab. But the payment was withheld after 1947 at the behest of Union Government of India, he alleged. Before 1947 Punjab had plenty of water, but now the situation has changed. Usage of water in domestic, industrial and agricultural spheres has increased to large extent since last six decades and now Punjab is running short of water.
Accusing the Union Government of India for discriminating against Punjab, SSF has alleged that domestic and international norms regarding allocation of river water are violated in order to allocate Punjab’s river water to non-riparian states. The organization has accused Punjab assembly for legalizing the alleged illegal allocation of river water to Haryana, Rajasthan and Delhi by inserting Section 5 in the text of ‘Punjab Termination of Agreements Act, 2004’. “For giving birth to this new controversy major political leader, including Captain Amrinder Singh and Parkash Singh Badal, are equally responsible as they unanimously approved Section 5 of this Act.” says the statement.
“All agreements terminated by PTAA (2004) on 12 July, 2004 were already void and legally unenforceable.” claimed PS Gazi, while saying that “Congress, Badal Dal and BJP jointly approved previous allocations of water under section 5”.
He criticized Punjab CM’s statement, in answer to questions raised by some sections of media regarding section 5, that the issue to PTAA is under consideration with the Supreme Court of India and the Government taking legal advice in this matter. SSF raised a question that why Sr. Parkash Singh Badal did not take advise before promising the deletion of Section 5 in Badal Dal’s election manifesto, as the matter was already with Supreme Court?
While calling the masses to remain vigilant about this highly sensitive issue, SSF has asked the Government to amend PTAA (2004) to remove section 5 and assert Punjab’s inherent right to control and use its’ natural resource, river water, in order to save the state from apparent eco-disaster.
June 20, 2010
Tags: Punjab Government, Sikh Students Federation Category: Current Issues, Punjab Government 
No Comments
Sikh Genocide (1984) Victims call upon G-20 Countries to impress India to Impart Justice
Canada (June 19, 2010): Sikhs for Justice on behalf of victims of 1984 Sikh Genocide has written an open letter to Prime Minister Manmohan Singh requesting an in person meeting with him while he will be in Canada for G8/G-20 summit to reiterate the Sikh community’s adherence and commitment to non-violence and democratic norms. While the Sikh community has raised concerns and at times criticized the Indian government on the issues related to delay in prosecuting the human rights abusers and imparting justice to victims of November 1984, it nevertheless has categorically, unconditionally and unequivocally denounced and condemned violence and militancy by any individuals, groups or state.
Jasbir Singh one of the main witnesses against Congress (I) leader Jagdish Tytler for his role in 1984 killings, along with Mohinder Singh and Sarwan Singh Bhatia both of whom lost many immediate family member during November 1984 killings, urged for an in person meeting through Sikhs For Justice, in a letter sent to PM Manmhoan Singh through Indian High Commission in Ottawa and to Prime Minister’s Secretariat in New Delhi. The victims are represented by Sikhs for Justice a human rights advocacy which is striving to spread awareness about the 1984 Genocide in which thousands of Sikhs were killed across India.
According to Jasbir Singh, “all we have done is to raise voice over continued denial of justice to victims of November 1984 with the help of Sikhs for Justice and Sikh community in US and Canada” and in return through an organized and systematic campaign by the Indian officials, the prime minister has been given an impression that “campaign for justice” by the victims of November 1984 is a separatist movement.
According to Gurpatwant Singh Pannun, legal advisor to Sikhs for Justice, there is an organized campaign being run by the Indian officials to paint the Sikh community of Canada and USA as “separatists” the purpose of which is actually to defame and demoralize the Sikh community of Canada and US for their patronage of Justice Campaign for 1984 Sikh Genocide. Such an anti-justice and anti-people role by Indian bureaucracy is not a new phenomenon. In 1985, it was Indian ambassador to Washington Nani Palkhivala, who single-handedly helped the Union Carbide subvert justice for Bhopal Tragedy by filing a damaging affidavit in the District court of Southern District of New York. Nani Palkhivala statement caused the perpetrators to evade justice and ultimately led to dismissal of case. The victims and survivors of Bhopal tragedy paid a heavy price as they were denied justice for another 25 years. Similarly again it’s the Indian bureaucracy, specially abroad, that is causing hurdle in the way of justice for November 1984 victims by feeding false, baseless and misleading information to the Prime Minister and Indian Government back home.
Attorney Pannun stated that Sikhs for Justice will take opportunity of G8/G-20 summit in Toronto to launch campaign to spread awareness on the issue of Sikhs Genocide among the leaders of G-8/G-20 countries. Victims of Sikhs Genocide have already planned to meet with high commissions in Canada of G20 member countries to apprise them about the facts of Sikh Genocide and continued denial of justice to victims of November 1984. The member countries will be requested to take up the issue of denial of justice to the victims of 1984 Sikh genocide with the Prime Minister Manmohan Singh. “Most of the G-20 countries are member and signatory to the UN convention on Prevention and Punishment for the Crime of Genocide which requires its members as per Article 1 not only to recognize but also act to prevent and punish the guilty of the crime of genocide”, added attorney Pannun.
Attorney Pannun further stated G-20 member countries will also be requested to use their influence and ties to impress upon India to grant access to International Human rights groups and organizations into India especially the State of Punjab in which thousands of Sikhs have been systematically and deliberately killed because of their religious beliefs.
June 20, 2010
Tags: Human Rights, Indian State, November 1984, Sikh Genocide, Sikhs for Justice Category: Current Issues, November 1984 No Comments
A miniature replica of Siri Akal Takht Sahib
A miniature artist has created a replica of the Akal Takht in Amritsar to highlight its condition at the time of 1984′s Operation Blue Star. The replica model measures just one and a quarter inch long and one inch wide.
Gurmeet Singh chose to display his artistic skills on the occasion of 26th anniversary of Operation Blue Star which was carried out to flush out militants from inside the Akal Takht.
He has used silver and gold in moulding this miniature of the damaged Akal Takht.
“The model’s depth is one inch while the width is 1.25 inch. It weighs 18.5 grams, out of which, 18 grams is silver and 600 milligrams is gold. It took me three to four days to make it. I spent 2,000 to 2,500 rupees to make it,” said Gurmeet Singh.
“I made this model to console myself a bit. Whenever I see this, I remember that time,” said Gurmeet Singh.
“I made this so that I can tell the young genration that what all had happened to us and we have not got justice till now. It has been 26 years now,” said Gurmeet Singh.
Singh intends to get his replica registered in the Guinness Book of World Record.
June 20, 2010
Tags: November 1984, Shri Akal Thakht Sahib Category: Current Issues No Comments
Barnala family revives SAD (Longowal)
Chandigarh, Punjab: The Shiromani Akali Dal (Longowal) was revived today at a function held by the family of Tamil Nadu Governor Surjit Singh Barnala and its supporters to mark the 24th death anniversary of Sant Harchand Singh Longowal here.
Bibi Surjit Kaur Barnala, wife of the Governor , was made president of the new SAD (L ) while supporter of the Barnala family, Baldev Singh Mann, was made secretary-general.
Former MLA Gaganjit Singh Barnala, son of the Governor, former minister Baldev Singh Mann, president, Delhi Sikh Gurdwara Management Committee (DSGMC), Paramjit Singh Sarna, former Delhi Chief Minister Madan Lal Khurana and president, Haryana Akali Dal, Kartar Singh Thakkar were present on the occasion.
Sarna urged Surjit Singh Barnala to come to Punjab and assume control of the SAD (L). He claimed only Barnala could remove the SAD (Badal) from political scene of the state. He said the DSGMC would contest SGPC elections in Punjab in alliance with the SAD (L) and others. Baldev Singh Mann said the party’s main aim was to get the Rajiv-Longowal Accord implemented.
The speakers held the SAD leadership responsible for the downfall of the SAD as there was no respect for workers in the SAD.
Source: TNS
June 20, 2010
Tags: Akali Dal, Sikh Politics Category: Current Issues No Comments
Sikh Book Release and Panthic Gathering
Sri Amritsar, Punjab: In an event organised by ‘Sikh Jago Lehar’ at Guru Nanak Bhavan Sri Amritsar, Sikh scholars, theologians, and representatives of various Panthic organisations gathered to mark the release of epic book on the history of Sri Dasam Granth by Dr. Harbhajan Singh, Punjabi University Patiala. The first copy of the book was presented to the Head Granthi of Takhat Sri Hazoor Sahib, Giani Pratap Singh.
The formation of a committee called ‘Sri Dasam Granth Prabodh Sabha’ was also announced at the occasion. The sabha which constitutes of Jathedars of Takhats, Granthis of Sri Darbar Sahib, Sikh scholars, historians, and representatives of various panthic organisations including Nihung Jathebandis, Sant Samaj and Damdami Taksal will work towards countering the wrong prachaar against Sri Dasam Granth which is being carried out by some quarters. An open challenge has been given to those who are engaged in negative propaganda against Sri Dasam Granth to face the committee within a month, given that they have the intellect to understand the intricacies of poetry including formation of Chhand.
book-dasam-granth-sahib-titleOn this occasion the head of the Sikh Jago Lehar Bhai Kashmir Singh and other dignitaries also honoured Bhai Gopal Singh.
Among those who spoke at the occasion included Giani Pratap Singh, head granthi of Takhat Sri Hazoor Sahib, Dr. Jodh Singh and Dr. Harpal Singh Pannu from Punjabi University Patiala, S. Jagdish Singh from Naad Pragas Sanstha, S. Anurag Singh from Ludhiana, Giani Sher Singh Ambala, Sant Hari Singh Randhawewale, Dr. Harbhajan Singh Dehradun, S. Kashmir Singh, head of Sikh Jago Lehar, Dr. Inderjeet Singh Gogoaani, Bibi Shobha Kaur, Delhi, Baba Maan Singh Marianwale, Giani Gurmeet Singh, Bhai Tardeep Singh, Prof Avtar Singh, S. Amarjit Singh Delhi, Sant Ram Singh Kherewalem Baba Sarabjot Singh Bedi, and Baba Avtar Singh Sursinghwale.
Dr. Jodh Singh with reporters.
Dr. Jodh Singh with reporters.
The speakers equivocally stated that Sri Dasam Granth contains the compositions of Sri Guru Gobind Singh Sahib, and some people are creating unnecessary controversies on it. Hence in order to counter the negative propaganda ‘Sri Dasam Granth Parbodh Sabha’ is constituted. Those who have been appointed to the committee include Baba Sewa Singh Rampurkherewale, Sant Giandev Singh, S. Amarjit Singh Khosa, Giani Mall Singh and Giani Jaswant Singh, (both Granthis Sri Darbar Sahib, Sri Amritsar), Giani Iqbal Singh, Jathedar Takhat Sri Patna Sahib, Giani Kulwant Singh, Jathedar Takhat Sri Hazoor Sahib, Baba Harnam Singh Khalsa, Chief Damdami Taksal, Baba Joginder Singh, Jathedar Buddha Dal, Baba Nihal Singh Harianwelan Wale, Baba Daya Singh Sursinghwale, Baba Sarabjot Singh Bedi, Sant Jodh Singh, Sant Baljinder Singh, Mahant Chamkaur Singh and Baba Maan Singh Marianwale.
Additionally another committee of Sikh Scholars has been made which will work towards doing positive prachar among sangat.
Last year Sri Akal Takhat too had declared Sri Dasam Granth as an inseparable part of Sikh panth and had branded its controversy unnecessary. In 2006 the Panj Singh Sahibaans had passed a Matta at Sri Akal Takhat calling those speaking against Sri Dasam Granth as ‘Shararti Ansar’ (mischievous miscreants).
Source: Patshahi.org
June 20, 2010
Tags: Literature, Philosphy, Sikhism Category: Current Issues No Comments
Sarna brothers showed disrespect to Guru Granth Sahib Ji
Delhi, India: The Delhi Sikh Gurdwara Management Committee (DSGMC) supremo and his brother are in the midst of a controversy for allegedly staying away from the holy palanquin carrying Guru Granth Sahib during Fateh March in New Delhi.
Accusing them of showing highhandedness during the occasion, many members of Sikh Sangat alleged that the management of the DSGMC showed disrespect to Guru Granth Sahib when Fateh March reached New Delhi on April 28.
“While the public welcomed the march wholeheartedly when it reached Gurdwara Moti Bagh, Gurdwara Rakab Ganj and Gurdwara Majnu Ka Tilla, neither DSGMC chief Paramjit Singh Sarna nor his brother DS Sarna came to pay obeisance to Guru Granth Sahib or welcome Panj Piyaras.
Sangat alleged that even the floor outside Gurdwara Mehroli, the martyrdom place of Baba Banda Singh Bahadur, was dismantled to not let the public go inside the Gurdwara.
“The most shameful moment was when the palanquin kept standing outside Gurdwara Rakab Ganj for at least one hour. When Panj Piyaras went inside the gurdwara, they were not even accorded a welcome. Neither a siropa was presented to them nor did the Sarna brothers presented Rumala Sahib to Guru Granth Sahib,” said Onkar Singh.
He said even when Fateh March reached Gurdwara Majnu Ka Tilla, its main doors were locked and the daily evening prayer was performed much before the scheduled time. “But the determined youth performed sukhasan of Guru Granth Sahib inside the gurdwara only as the people of a task force failed to control them.”
June 20, 2010
Tags: Delhi, Disrespect to Guruji, Sarna Category: Current Issues No Comments
Gold walls for Bangla Sahib Gurdwara ?
New Delhi, India: If all goes according to the plan, the main prayer hall of the historic Bangla Sahib Gurdwara in the Capital will soon shine with yellow metal.
Around 125 kg of gold, costing nearly Rs 23.75 crore (as per the current market rate) will be required for the ambitious project.
The gold will be crafted in form of fixed-sized plates, which would be finally joined together and will adorn the walls of the religious place that is very close to Delhi’s commercial hub, Connaught Place.
The first lot of 30 kg of gold was handed over by the Delhi Sikh Gurdwara Management Committee (DSGMC) to Baba Harbans Singh – who has launched a kar seva (voluntary service) to make the project a reality – on Friday.
DSGMC chief Paramjit Singh Sarna says the work will be completed in around 18 months and will be done in phases to ensure that devotees are not put to any discomfort.
The gold plates will be fixed at a height of six feet from the ground to prevent any damage to them. The entire inside portion of the main hall would be covered by gold. The outer portion of the dome of the gurdwara is already gold-plated.
The move has, however, sparked off a debate, with critics saying that the money required for the project could have been spent on education of community children and other welfare works.
“It is a sheer waste of resources that can be used to uplift the condition of riot victims,” said Jarnail Singh, author of the now famous book on the 1984 anti-Sikh riots “I Accuse..”.
Sarna’s rival in politics and the head of the Delhi unit of the Shiromani Akali Dal, Manjit Singh GK, says the wise move would have been to educate the community kids with the donation. But Sarna is unfazed. Lashing out at Manjit, he said: “He is jealous of the good work done by us for the Sikh community.” Cost, says Sarna, is not an issue.
Some portion of the gold has been donated by managing bodies of various schools runs by the DSGMC in Delhi.
The community members are making donations, he added.
In the past, the DSGMC had gifted a golden “palki” to Gurdwara Nankana Sahib in Pakistan which is currently sitting in a store house.
June 20, 2010
Tags: Delhi, Gurudwara Bangla Sahib, Sarna Category: Current Issues No Comments
Punjab’s tradition of Hindi literature
PUNJAB can be legitimately called a treasure house of Hindi literature. Litterateurs belonging to this part of the country have been writing on a variety of subjects. But a major part of that literature is in the Gurmukhi script and has, thus, remained unpublished and inaccessible to those who don’t know the script. Hence many people have the wrong impression that not much Hindi literature has been produced in Punjab.
In addition to the literary works relating to the Nath, Siddha, Sant and Sufi persuasions and those written on Rama and Krishna, sufficient literature has been produced in Punjab on medicine, logic, Vedanta, yoga, history, geography and the crafts. Short stories and drama have also been written.
About 500 writers and poets of Punjab have produced over 5,000 literary works. Among these, works in Braj Bhasha on Rama, Krishna and romantic topics dominate. There are also excellent translations of Sanskrit, Persian, Urdu, Rajasthani, Bangru and Haryanvi works. Prominent among these are many Smiritis, Upanishads, the Mahabharat, the Valmiki Ramayana, the Puranas, the Yoga Vashishtha, the Tulsi Ramayana, the Hanuman Natak, Zafarnama, the story of Mudrarakshasa, Gulistan, Bostan and Basant Bahar.
Among the original works, five satsais, the story of Heer-Ranjha and the works of Bhai Santokh Singh, Guru Nanak Prakash and Guru Partap Surya occupy a place of pride in Hindi literature. The contribution of the court poets of Guru Gobind Singh is no less significant.
One of the characteristics of this literature is its composite spirit. Poets and writers used a single language, Braj Bhasha, and such words and expressions as could be easily understood in all parts of India. Among the writers of the Siddha and Nath schools, the names of Gorakh Nath, Jalandhar Nath and Charpat Nath deserve special mention.
Punjabi litterateurs created their own representation of the divine personality of Lord Krishna. The story of Lord Krishna’s life is available in the form of fables, ballads, songs, musical tunes and compositions. Prominent among poets who wrote about Lord Krishna is Gulam Nabi Raslin, who in his work Ras Prabodh, wrote about Krishna and Radha. Others who wrote on Lord Krishna are Khushal Rai. Keshav Das, Chandra Shekhar Bajpai, Amir Das and Basant Singh Ritu Raj.
In addition to the poetic compositions on Rama and Krishna, literary works by sants on a formless God are also available. The Sikh Guru played a great role in the creation of such literature.
Poets belonging to the Sufi order presented love stories from the Hindu tradition in Islamic idiom. The Sufis, thus, tried to bring the two major communities together. Among the famous poets of this school are Baba Farid, Shah Hussain, Sheikh Sharf and Bulle Shah. The Patiala state was home to many Sufi poets because the rulers of this state were patrons and connoisseurs of literature. Some of them were men of letters themselves. Many poets and writers were also associated with the courts of Nabha and Kapurthala.
Important literary works produced during that period include Barah Mas by Keshav Das of Patiala, Buddhi Prakash Darpan by Krishna Madhuri Basant, Hamir Hat by Chandra Prakash, Sudhasar compiled by Gopar Singh Naveen, Krishna Bharati and Dash Avatar composed by Kavi Jawala and Bhai Kahan Singh’s Gurmat Prabhakar.
Raja Kanwar Vikram Singh and Maharaja Fateh Singh of Kapurthala and Maharaja Narinder Singh and Maharaja Rajinder Singh of Patiala also produced excellent literary works, rich in thought, content and expression.
The Languages Department of Punjab should take upon itself the responsibility of publishing and preserving these works.
S.P. Gupta, Tribune India 2004
June 19, 2010
Tags: Literature Category: Literature No Comments
Sketch of the Sikhs written by John Malcolm
The following quotes are from the Sketch of the Sikhs written by John Malcolm.
Dasama Padshah Ka Gran’th, or book of the tenth King, which was written by Guru Govind, is considered in every respect, as holy as the Adi Granth of Nanac, and his immediate successors. ‘
(p 176)
Guru Govind inculcated his tenets upon his followers by preaching his actions, and his works; among which is the Dasama Padshah ka Granth, or the book of the tenth king or ruler; Guru Govind being the tenth leader of the sect from Nanac. This volume,m which is not limited to religious subjects, but filled with accounts of his own battles, and written with the view of stirring up a spirit of valour and emulation among his followers, is at least as much revered among the Sikhs, as the Adi-Granth of Arjunmal.
(p 51)
The religious tenets and usage of the Sikhs continued, as they had been established by Nanac, till the time of Guru; who, though he did not alter the fundamental principles of the established faith, made so complete a change in the sacred usages and civil habits of his followers, that he gave them an entirely new character: and though the Sikhs retain all their veneration for Nanac, they deem Guru Govind to have been equally exalted, by the immediate favour and protection of the Divinity; and the Dasama Padshah ka Granth, or book of the tenth king, which was written by Guru Goving, is considered, in every respect, as holy as the Adi Granth of Nanac, and his immediate successors. I cannot better explain the pretensions which Guru Govind has made to the rank of a prophet, that by exhibiting his own account of his mission in a literal version from his Vichitra Natac.
——–
(Passages from Apni Katha, Bachittar Natak)
——–
The above passages will convey an idea of that impression which Guru Govind gave his followers of his divine mission. I shall shortly enumerate those alterations he made in the usages of the Sikhs, whom it was his object to render, through the means of religions enthusiasm, a warlike race.
(p172 – 179)
Amrit ceremony:
He is then presented with the five weapons: a sword, a firelock, a bow and arrow, and a pike. One of those who initiate him says, “The Guru is thy holy teacher, and thou art his Sikh or disciple.” Some sugar and water is put into a cup, and stirred round with a steel knife, or dagger and some of the first chapters of the Adi-Granth, and the first chapters of the Dasama Padshah ka Granth, are read; and those who perform the initiation ceremony exclaim, Wa! Guruji ka Khalsa! Wa! Guruji ki Fateh! After this exclamation has been repeated five times, they say, “This sherbet is nectar. It is the water of life; drink it”. The disciple obeys; and some sherbet, prepared in similar manner, is sprinkled over his head and beard…….
…..He is instructed to believe, that it is the duty of all those who belong to the Khalsa, or commonwealth of the Sikhs, neither to lament the sacrifice of property, nor life, in support of each other, and he is directed to read the Adi Granth and Dasama Padshah ka Granth every morning and every evening.
(p182-185)
Maryada of declaring Gurmatta
When Gurmata or great national council, is called, (as it always is, or ought to be, when any imminent danger threatens the country, or any large expedition is to be undertaken) all the Sikh chiefs assemble at Amritsar. The assembly, which is called the Guru.mata, is convened by the Acalis; and when the chiefs meet upon this solemn occasion, it is concluded that all private animosities cease, and that every main sacrifices his personal feelings at the shrine of the general good; and, actuated by principles of pure patriotism, thinks of nothing but the interests of the religion, and commonwealth, to which he belongs.
When the chiefs and principal leaders are seated, the Adi-Granth and Dasama Padshah ka Granth are placed before them. They all bend their heads before these scriptures, and exclaim, Wa! Guruji ka Khalsa! Wa! Guruji ki Fateh! A great quantity of cakes, made of wheat, butter, and sugar, are then placed before the volumes of their sacred writings, and covered with a cloth. These holy cakes, which are in commemoration of the injunction of Nanac, to eat and to give to others to eat, next receive the salutation of the assembly, who then rise, and the Acalis pray aloud, while the musicians play. The Acalis, then the prayers are finished, desire the council to be seated. They sit down, and the cakes being uncovered, are eaten of by all classes of Sikhs: those distinctions of original tribes, which are, on occasions, kept up, being on this occasion laid aside, in token of their general and complete union in one cause. The Acalis then exclaim: “Sirdars! (Chiefs) this is Guru-mata!” on which prayers are again said aloud. The chiefs, after this sit closer, and say to each other: “The sacred Granth is betwixt us, let us swear by our scripture to forget all internal disputes, and to be united.” This moment of religious fervor and ardent patriotism, is taken to reconcile all animosities. They then proceed to consider the danger with whcih they are threatened, to settle the best plans for averting it, and to choose the generals who are to lead their armies against the common enemy. The first Guru-mata was assembled by Guru Govinid; and the latest was called in 1805, when the British army pursued Holkar into the Penjab.
(pages. 120-123)
June 18, 2010
Tags: British and Sikhism, Literature Category: Literature No Comments
“ਕਹੂੰ ਬੇਦ ਬਿੱਦਿਆ ਕਹੂੰ ਬਿਓਮ ਬਾਨੀ”
ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਂਵੀਰ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਉਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਠੋਸਣੇ ਹਿੰਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਵਿਦਵਾਨਾ ਅੱਗੇ ਮਸ਼ਵਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨੇ ਸ਼ੋਭਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਗ਼ਲਤੀ ਅਤੇ ਭੁਲੇਖੇ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਰੱਖਕੇ, ਸ਼ਾਇਦ ਦੀ ਸੁਰ ਲਾਹੇਵੰਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਨਸ਼ਾ ਨਾਲ਼, ਮਸ਼ਵਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਦਵਾਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰੋਢ ਨਜ਼ਰ ਦੀ ਪਰਖ ਨਿਰਖ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਕੋਈ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰਸਤਾ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਣ।
‘ਬੇਦ ਬਿਦਿਆ’ ਉਹ ਗਿਆਨ ਹੈ ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਵਹਿਣ ਵਿਚ ਤਰੰਗ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਬਿਓਮ ਬਾਨੀ’ ਉਹ ਵਸਤੂ ਹੈ ਜੋ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅਗਮ ਦੇਸ ਤੋਂ ਆਈ ਅਕਾਸ਼ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਵਸਤੂ ਬਾਬਤ ਵਿਦਵਾਨਾ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਮੱਤ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹਨ। ਆਉ ਰਤਾ ਗਹੁ ਨਾਲ਼ ਦੇਖੀਏ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਕੀ ਹੈ? ਮਨ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ ਕਿ ਧੁਰੋਂ ਆਈ ਰੱਬੀ ‘ਵੱਥ’ ਹੈ!
ਸਾਨੂੰ ਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਿਆਕਰਣ ਅਸ਼ਟਾਧਿਆਏ ਦੀ ਰਚਨਾ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹੋਈ। ਨਿਰੁਕਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਨੈਘੰਟਕ, ਨੈਗਮ ਅਤੇ ਦੈਵਤ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਚੇ ਗਏ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਵਿਆਕਰਣ ਤੇ ਨਿਰੁਕਤ ਰਚਨਾ ਦੀ ਰੁਚੀ ਪ੍ਰਬਲ ਰਹੀ। ਸਾਡੀ ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਿਗਾਸ ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ; ਇਹ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਾਕਿਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕਈ ਰੂਪਾਂ
‘ਚ ਵਿਭਾਜਤ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਸਹਿਜੇ ਸਹਿਜੇ ਭਾਰਤੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਚੋਂ ਵਿਅਕਰਣ ਦੀ ਰੁਚੀ ਦਾ ਅਭਾਵ ਹੋ ਗਿਆ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਸਮੇਂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ, ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਪੂਰਬਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਨ ਚਲਾਉਣ ਖ਼ਾਤਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ, ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਵਿਆਕਰਣ ਲਿਖੇ। ਸੰਨ 1812 ਈਸਵੀ ਨੂੰ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ, ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਆਕਰਣ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਤਰਜ਼ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਵਿਆਕਰਣ ਲਿਖੇ ਗਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਆਕਰਣ ਮੁਖ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਲੋਂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਲਈ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂਲ਼ ਸੰਬੋਧ, ਪਰਿਭਾਸ਼ਕ
ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤੇ ਸੰਕੇਤਾਵਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਾਲ਼ੀ ਹੀ ਵਰਤੀ ਗਈ।
1867 ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਬਿਹਾਰੀ ਲਾਲ ਪੁਰੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ, ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਵਿਆਕਰਣ ਲਿਖਿਆ। ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਵਿਆਕਰਣ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਨੁਕਤਾ ਨਿਗਾਹ ਤੋਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਵਿਆਕਰਣ ਲਿਖਣ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਜ਼ਰੂਰ ਵਧਿਆ, ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਆਕਰਣ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਰਲ਼ੇ ਮਿਲ਼ੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਲਿਖੇ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਤਥਾ ਕਥਿਤ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਨੇਕ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀਆਂ ਖੁਲ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ
ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਕਾਲਜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੂਣੀ ਚੌਣੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਡੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਿਖਾਈ ਦਾ ਪੱਧਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਨ ਵਿਚੋਂ ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਰੁਚੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਦਵਤਾ ਵਾਲ਼ੀ ਗੰਭੀਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਿਖਾਈ ਨੂੰ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਕਿਸਮ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਮਾਈ ਦੇ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਿਖਾਈ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਰੁਝਾਨ ਨਿਗੂਣੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਦੀ ਨਿਰੋਲ ਪੰਜਾਬੀ ਆਤਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ
ਵਿਆਕਰਣ ਲਿਖੀ ਜਾਵੇ।
ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਾਫ਼ੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਰਵਾਇਤੀ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਆਕਰਣ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਜਾਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਦੇਖਣ ਦੀ ਪਿਰਤ ਪਾਈ। ਦੇਖਾ ਦੇਖੀ ਇਹ ਪਿਰਤ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਗਈ।
ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਇਕ ਲੇਖ ‘ਦਾ ਪ੍ਰੋਜੈਨਿਟਰ ਅੱਫ ਪੰਜਾਬੀ ਪੋਇਟਰੀ’ ਵਿਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਮੇਹਰਟ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਪ੍ਰਚਲਤ ਖੜੀ ਬੋਲੀ ਇਕ ਤਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਸੰਪਰਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਮਕਬੂਲ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਬੇਰੋਕ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਇਸਲਾਮੀ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਦਕਾ ਇਸ ਵਿਚ ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦਾਬਲੀ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੋ ਗਈ। ਸ਼ਾਹੀ ਲਸ਼ਕਰ ਦਰਮਿਆਨ ਇਹ ਬੋਲੀ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ
ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਉਰਦੂ (ਲਸ਼ਕਰ) ਪੈ ਗਿਆ। ਕੋਈ ਸਵਾ ਕੁ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਫੋਰਟ ਵਿਲੀਅਮ ਕਾਲਜ ਦੇ ਇਕ ਪੰਡਤ ਲਾਲੂ ਜੀ ਲਾਲ ਨੇ ਇਸ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਨਿਤਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਅਰਬੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਬਲੀ ਨੂੰ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰ ਕੇ ਅੱਜ ਦੀ ਰਾਜਕੀ ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਣ ਕੀਤਾ। ਐਨ੍ਹ ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਂ ਪੰਡਤ ਪਾਣਿਨੀ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਗਾਸ ਲਈ ਲੁੜੀਂਦੇ, ਦਿਹਾਤੀ ਆਬੋ ਹਵਾ ਵਾਲ਼ੀ ਪਹਿਲ ਤਾਜ਼ਗੀ ਨਾਲ਼ ਭਰਪੂਰ, ਜ਼ਰਖ਼ੇਜ਼ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ
ਭਾਸ਼ਾਈ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ, ਜਰਾਸੀਮ ਨੁਮਾ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਦੋਸ਼ ਜਾਣ ਕੇ, ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਾਂ ਦੀ ਧੋ ਮਾਂਜ ਅਤੇ ਪੁਣ ਛਾਣ ਕਰਕੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੰਨ ਬਿੰਨ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਦੀ ਹੀ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਡਤਾਊ ਬਿਰਤੀ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਕੁਝ ਤਾਜ਼ੇ ਤਾਜ਼ੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾਈ ਝੁਕਾ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹਿਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਫੇਰ ਬਦਲ ਕਰਨ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਨਾ
ਹੋਣ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਮਨਾਹੀ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਮਨੋਨੀਤ ਬਿੰਦੀਆਂ ਅੱਧਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਤੇ ਔਂਕੜਾਂ ਸਿਹਾਰੀਆਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰ ਕੇ “ਸ਼ੁੱਧ” ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਚਾਰਣ ਲਈ ਕਈ ਫਾਰਮੂਲੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਫਲਸਰੂਪ ਇਕ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨੇ ਇਸ ਪੰਡਤਾਊ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਣ ਨੂੰ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਪਰਮ ਮਨੋਰਥ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਸਿਖ ਜੋੜ ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰਪੁਰਬਾਂ ਸਮੇਂ ਲਗਦੇ ਬੁੱਕ ਸਟਾਲਾਂ ‘ਤੇ ਵਿਕਦੇ ‘ਸ਼ੁੱਧ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਚਾਰਣ’ ਦੇ ਨੁਸਖਿਆਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਇਹੋ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜਦੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਕਈ ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਲਿਖਿਆ ਦੇਖ ਕੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜੀ ਬਿਰਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਪਸ਼ੇਮਾਨੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜਾਂ ਦੀਆਂ ਬਰੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਖੋਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਅੱਛਾ ਗਿਆਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੀ, ਪਰ ਅਰਬੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਗਿਆਨ
ਆਮ ਸੂਝ ਬੂਝ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹ ਰਹੱਸਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਮਹੀਨ ਪਰਤਾਂ ਤੋਂ ਕੁਛ ਹੱਦ ਤੱਕ ਹੀ ਵਾਕਫ਼ ਸਨ; ਉਂਜ ਤੀਖਣ ਬੁਧੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਪੁਜ ਕੇ ਮਿਹਨਤੀ, ਸਿਰੜੀ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਵਿਆਕਤੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮਨੋਬਿਰਤੀ ‘ਤੇ ਮਾਰਕਸੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਸੀ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ ‘ਚੋਂ ਝਲਕਦੀ, ਆਰਥਕ ਤੰਗੀ
ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਕ ਲੇਖ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਸਿਖ ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਵਾਇਤ ਨੂੰ ਸੁਤੇ ਸਿਧ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਬੂਲਦੇ। ਹਰੇਕ ਰਵਾਇਤ ਅਤੇ ਤੱਥ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਿਰਜੀ ਤਰਕ ਕਸਵਟੀ ‘ਤੇ ਪਰਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਹੜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੂਜਬ ਖਰੀ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿਸ ਤੱਥ ਦੀ ਵੀ ਪੁਣ ਛਾਣ ਜਾਂ ਅੰਗ ਨਖੇੜ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ
ਮੁਤਾਬਕ ਕੋਈ ਵੀ ਤੱਥ ਇਲਾਹੀ ਜਾ ਰੱਬੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਰ ਤੱਥ ਨੂੰ ਇਨਸਾਨੀ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸਦਾ ਇਨਸਾਨੀ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ ਹੀ ਮੁਤਾਲਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਰਾਮਾਤ ਜਹੀ ਸ਼ੈ ਦੀ ਭਿਣਕ ਪਈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਢੋਂ ਸੁਢੋਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁਲ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਥਾਂ, ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ ਵਿਚ, ਆਪਣੀ ਇਸ ਮਨੋ ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਲਾਂਭੇ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਸੱਪ ਲੜਨ ‘ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਉਤਾਰਨ ਦਾ ਟੋਟਕਾ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ
ਸ਼ੰਕਾਲੂ ਅਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਬਿਰਤੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਇਨਸਾਨੀ ਧਰਾਤਲ ‘ਤੇ ਲਿਆ ਖੜੇ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਉਹ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਟੀਕ ਵਿਚ “ਕੇਤੇ ਲੈ ਲੈ ਮੁਕਰੁ ਪਾਹਿ” ਵਿਚਲੇ ਸ਼ਬਦ “ਮੁਕਰੁ” ਦੇ ਔਂਕੜ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਗ਼ਲਤ ਦਸਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਰਾਰੇ ਨੂੰ ਸਿਹਾਰੀ ਨਾਲ਼ ਠੀਕ ਢੁਕਦਾ ਹੈ”।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ, ਆਦਿ ਬੀੜ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਪਣ ਵਿਚਲੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਤੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਨਹੀਂ ਕਬੂਲਦੇ ਸਨ, ਸਗੋਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਵੀ ਲੋਕ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਜ਼ੋਰ (ਕੋਜੀਟੇਸ਼ਨ) ਨਾਲ਼ ਜਾ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਰੌਂ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਸੋਧ ਸੁਧਾਈ ਅਤੇ ਕਾਂਟ ਸ਼ਾਂਟ ਕਰਕੇ ਲਿਖ ਕੇ ਸਾਂਭ ਸਾਂਭ ਰਖਦੇ ਹਨ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੀ ਇਵੇਂ ਹੀ ਬਾਣੀ ਰਚਦੇ ਅਤੇ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ
ਕਠਨ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਤਰਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਔਂਕੜਾਂ ਅਤੇ ਸਿਹਾਰੀਆਂ ਦੀ ਪੁਣ ਛਾਣ ਕਰਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਵਿਆਕਰਣ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ‘ਤੇ ਵਿਆਕਰਣ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਨੇਮ ਬੰਦੀ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਟੀਕਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿਆਕਰਣਕ ਨੇਮ ਬੰਦੀ ਨਾਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਵਾਇਤ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਅਨੇਕ ਵਿਸਰਾਮ ਲਗਾਏ ਅਤੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੱਚੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਗਲੀ ਬਾਣੀ ਦੇ, ਵਿਆਕਰਣ
ਅਨੁਸਾਰ, ਇਕ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਇਕ ਅਰਥ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਸੁਝਾ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਕਲ ਬਿੰਦੀ ਲਗਾ ਕੇ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਗੁਰੂੁ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਬਿੰਦੀ ਨਹੀਂ ਲਗੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਣ, ਹੁਣ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਦੀ ਤਰਾਂ, ਬਿੰਦੀ ਲਗਾ ਕੇ ਕਰਨੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਅਰਬੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਹੁਣ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਬਿੰਦੀ ਲਗਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ
ਹੈ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਬਿੰਦੀ ਸਮੇਤ ਕਰਨੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਆਉਣ ਬਾਬਤ ਤਮਾਮ ਰਵਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਗੁਰੂੁ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਕਲਮ ਸ਼ਿਆਹੀ ਦੀ ਕੋਈ ਥੁੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਲਿਖ ਕੇ ਰਖੀ ਜਾਣਾ ਹੀ ਇਕੋ ਇਕ ਤਰੀਕਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੱਝੀ ਹੋਈ ਸਾਖੀ ‘ਸਾਝੀ ਸਗਲ ਜਹਾਨੇ’ ਹੋ ਸਕੇ”।
ਪਰ, ਇਸ ਦੇ ਵਿਪ੍ਰੀਤ, ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਤੇ ਵੀ ਰੱਬੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਉਤਾਰਾ ਤੇ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ਼ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਰੱਬੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਹੈਰਤ ਅੰਗੇਜ਼ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੁਰਆਨ ਮਜੀਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਜ਼ਰਤੁਲ ਵਹੀ, ਜਿਬਰਾਈਲ, ਹਲੇ ਵਹੀ ਸੁਣਾ ਕੇ ਹਟੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹੁੰਦੇ ਕਿ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਭੁਲ ਜਾਣ ਦੇ ਡਰੋਂ ਮੁਢਲਾ ਭਾਗ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲਗ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸੂਰਤ ਅਲ ਆਲਾ ਵਿਚ ਅੱਲਾਹ ਤਆਲਾ ਨੇ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦੁਆਇਆ ਕਿ
“ਤੁਸੀਂ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਸੁਣਦੇ ਰਹੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਭ ਪੜਵ੍ਹਾ ਦਿਆਂਗੇ ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਯਾਦ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ”। ਸੂਰਤ ਅਲ ਕਿਆਮਾ ਵਿਚ ਤਾਂ ਅੱਲਾਹ ਤਆਲਾ ਨੇ ਬੇਹੱਦ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਪਰ ਆਖਿਆ ਕਿ “ਹੇ ਨਬੀ! ਇਸ ਵਹੀ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਛੇਤੀ ਚੇਤੇ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਨਾ ਹਿਲਾਉ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੜਵ੍ਹਾ ਦੇਣਾ ਤੇ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਦੇਣਾ ਸਾਡੇ ਜ਼ਿਮੇ ਹੈ। ਸੁ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹੋਈਏ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਦੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਗਹੁ ਨਾਲ਼ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਣਦੇ ਰਹੋ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਮਝਾ ਦੇਣਾ ਵੀ
ਸਾਡੇ ਹੀ ਜ਼ਿਮੇ ਹੈ”। ਕੁਰਆਨ ਮਜੀਦ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਹੈ। ਵਾਰਤਕ ਯਾਦ ਕਰਨੀ ਰਤਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤਾਂ ਰੱਬੀ ਗੀਤ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਨਿਰੋਲ ਉਪਜ ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਵੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਲਿਖੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਗਏ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸੀਨਾ ਬਸੀਨਾ ਯਾਦ ਵੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਗਾਏ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਖੋਜ ਕਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਲਿਖ ਲਿਖ ਕੇ ਸਾਂਭਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਹਨ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਮਰਤੀ ‘ਚੋਂ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਸੁਭਾਵਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੁਣ ਕਿਧਰੇ ਗਾਏ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ।
ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਆਗਮਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਸਾਖੀਆਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਚੁੱਪ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਕਿਧਰੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਮਾਤਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਤੇ ਆਪ ਕਲਮ ਦਵਾਤ ਲੈ ਕੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ ‘ਤੇ ਬਾਣੀ ਲਿਖੀ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਕੁਰਆਨ ਮਜੀਦ ਵਿਚ ਥਾਂ ਥਾਂ ‘ਹੇ ਨਬੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖੋ’ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ‘ਕਹੁ ਨਾਨਕ’ ‘ਕਹੈ ਨਾਨਕ’ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਹੀ ਟੀਕੇ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਲਿਖਿਆ ‘ਹੇ ਨਾਨਕ! ਆਖ’
ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੈੱ, ਜਿਸ ਉਪਰੰਤ, ਜਿਵੇਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਸਨ, “ਰਬਾਬ ਬਜਾਉ ਬਾਣੀ ਆਈ ਏ”। ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਧਿਆਨ ਖਿਚਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ “ਰਚਨਾ” ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਇਹੀ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, “ਤਬ ਬਾਬੇ ਸਬਦ ਉਚਾਰਿਆ”। ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਵੇਂ ਹੀ ਅੰਕਤ ਹੈ ਕਿ “ਇਸ ਥਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰੀ”। “ਰਚਨਾ”, “ਰਚੀ”,
“ਲਿਖੀ” ਜਾਂ “ਰਚਿਆ” ਸ਼ਬਦ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਸਿਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਹੋਰ ਨਿਕੀਆਂ ਨਿਕੀਆਂ ਬਰੀਕੀਆਂ ਅਤੇ ਵੇਰਵੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਐਸਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂੁ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸ਼ਿਆਹੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ, ਕਾਗ਼ਜ਼ ਲਿਆਉਣ ਜਾਂ ਕਲਮ ਘੜਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਹੋਵੇ। ਦਸਮ ਪਾਤਸਾਹ ਜੀ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਵਿਚ “ਸ੍ਰੀ ਮੁਖਵਾਕ ਪਾਤਸਾਹੀ ਦਸਮੀ” ਦਾ ਵੀ ਇਹੀ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਾਣੀ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ
ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ ‘ਤੋਂ ਉਚਾਰੀ ਹੋਈ ਹੈ: “ਤੇਰਾ ਮੁਖੁ ਸੁਹਾਵਾ ਜੀਉ ਸਹਜ ਧੁਨਿ ਬਾਣੀ”। ਗੂਹੜ ਰਹੱਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਾਣੀ ਇਨਸਾਨੀ ਮਸਤਕ ਦੀ ਉਪਜ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਕਿਸੇ ਰੂਹਾਨੀ ਮਰਕਜ਼ ‘ਤੋਂ ਉਤਰੀ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਖ ‘ਤੋਂ ਉਚਾਰੀ ਗਈ ਹੈ: “ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਬੋਲੈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਾਣੀ”।
ਬੜੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਖੜਾਵਾਂ, ਜੋੜੇ, ਵੱਟੇ, ਚੌਕੀ, ਰੁਮਾਲ, ਚੋਲ਼ਾ, ਕੰਘਾ, ਦਸਤਾਰ, ਪਜਾਮਾਂ, ਸਿਮਰਨਾ, ਬਟੂਆ, ਅਣਗਿਣਤ ਸ਼ਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਵਸਤਾਂ ਸਿਖਾਂ ਨੇਂ ਅੱਜ ਤਕ ਸਾਂਭ ਸਾਂਭ ਰੱਖੀਆਂ ਹਨ। ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੁਣਿਆਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਥਾਂ, ਕਿਸੇ ਘਰਾਣੇ ਕੋਲ਼ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਲਮ ਜਾਂ ਦਵਾਤ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ
ਹੱਥੀਂ ਬਾਣੀ ਲਿਖਣ ਦੇ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਕੱਚੀਆਂ ਤੇ ਨਿਰਮੂਲ ਦਲੀਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਚੇ, ਪੁਖ਼ਤਾ ਸਬੂਤ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਮੱਕੇ ਫੇਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ, “ਪੁਛਣਿ ਫੋਲਿ ਕਿਤਾਬ ਨੋ ਹਿੰਦੂ ਵਡਾ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨੋਈ”। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਕੋਲ਼ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇਕ ਪੋਥੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਆਪਣੀ “ਰਚੀ” ਬਾਣੀ ਲਿਖ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਪੋਥੀ ਵਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਕੇ
ਕਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਮੁਲਾਂ ਨੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਫੋਲ ਕੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਵਡਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ। ਪਰ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਪੰਗਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਜ਼ੀ ਮੁਲਾਂ ਨੇ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਫੋਲ ਕੇ ਪੁਛਿਆ ਹਿੰਦੂ ਵਡਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ। ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਤਾਬ ਕਿਹੜੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਫੋਲ ਕੇ ਕਾਜ਼ੀ ਮੁਲਾਂ ਨੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ? ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀ ਮੁਲਾਂ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਤਾਬ ਫੋਲਣ ਦੀ ਕੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ? ਕਾਜ਼ੀ ਮੁਲਾਂ ਦੀ
ਜ਼ੁਬਾਨ ਵਿਚ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਕੀ ਮੈਨ੍ਹੇ ਹਨ? ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਇਸ ਪੰਗਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚ, ਦਸਦੇ ਹਨ: “ਬਾਬਾ ਫਿਰਿ ਮੱਕੇ ਗਇਆ ਨੀਲ ਬਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ ਬਨਵਾਰੀ॥ ਆਸਾ ਹਥਿ ਕਿਤਾਬ ਕਛਿ ਕੂਜਾ ਬਾਂਗ ਮੁਸੱਲਾ ਧਾਰੀ॥ ਬੈਠਾ ਜਾਇ ਮਸੀਤ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਹਾਜੀ ਹਜਿ ਗੁਜਾਰੀ॥” ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ ਮੱਕੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਭਟਾਂ ਦੇ ਸਵਈਆਂ ਵਾਲ਼ੇ “ਦੁਆਪੁਰਿ ਕ੍ਰਿਸਨ ਮੁਰਾਰਿ” ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੀਲ਼ੇ ਰੰਗ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਇਸਲਾਮੀ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਬਸਤਰ ਧਾਰਣ ਕਰਕੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸੋਟਾ,
ਕੱਛ ਵਿਚ ਕਿਤਾਬ, ਕੁੱਜਾ ਅਤੇ ਮੁਸੱਲਾ ਲੈ ਕੇ ਬਾਂਗ ਦਿਤੀ। ਹਾਜੀ ਦੇ ਮੁਕੰਮਲ ਭੇਸ ਵਿਚ ਬਨਵਾਰੀ, ਹਿੰਦੂ ਆਤਮਾ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਹਿਰਾਬ ਵੱਲ ਪੈਰ ਕਰਕੇ ਲੇਟਿਆਂ ਦੇਖ ਕਾਜ਼ੀ ਮੁਲਾਂ ਗੁਸੇ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ਼ ਦੁਰ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ; ਮੱਕੇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਰਨਾ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਮੂਜਬ ਘੁੰਮਦਿਆਂ ਦੇਖ ਸੁਧ ਬੁਧ ਗ਼ਾਇਬ ਵੀ ਹੋਈ, ਪਰ ਹੋਸ਼ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਹੋਈ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ “ਲਾ ਮਕਾਂ ਪਾ ਬੋਸ ਗੁਰੂ
ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ” ਜਿਹਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ, ਸ਼ੰਕਾ ਹੈਰਾਨੀ ਤੇ ਗ਼ਜ਼ਬ ਦੇ ਆਲਮ ਵਿਚ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹਥੋਂ ਕਿਤਾਬ ਲੈ ਕੇ, ਫੋਲ ਕੇ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਹੋਵੇਗੀ; ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਾਬਤ ਹਿੰਦੂ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖ, ਪਸ਼ੇਮਾਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਸ਼ੋਪੰਜ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਵਡਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ। ਹਿੰਦੂ ਮੱਤ ਦੇ ਪਰਮ ਸਿਧਾਂਤ “ਅਹੰ ਬ੍ਰਹਮ ਅਸਮੀ” ਦੇ ਅਰਬੀ ਅਨੁਵਾਦ “ਅਨਲ ਹੱਕ” ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੂਫ਼ੀ ਮੱਤ ‘ਤੇ ਪਏ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਦਕਾ ਕੱਟੜ
ਪੰਥੀ ਮੁਲਾਣਿਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਦੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਦਾ ਮਸਲਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਿਆਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਤਹੀ ਧਰਾਤਲ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ‘ਤੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਉਹ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਂਗ ਤੋਂ ਗ਼ਜ਼ਬ ਵਿਚ ਆਕੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਓਪਰੇ ਧਰਾਤਲ ਤੋਂ ਹੇਠਲੀਆਂ ਤੈਹਾਂ ਵਿਚ ਤਿਲਕ ਕੇ ਹੀ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਪੁਛ ਬੈਠੇ। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ
ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿਹਾਰੀ ਨਾਲ਼ ਸ਼ਬਦ ‘ਫੋਲਿ’ ਦੇ ਅਰਥ ਬਣਦੇ ਹਨ- ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਫੋਲ ਕੇ ਪੁਛਿਆ। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਾਲ਼ੇ ਅਰਥ ਕੱਢਣ ਲਈ ਉਥੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ‐ ਦੱਸੋ ਫੋਲਿ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ਼ ਜੇਕਰ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪੋਥੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣਾ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਵਲੋਂ; ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ “ਪਰਮੇਸਰ ਕਾ ਥਾਨੁ” ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਕੱਛ ਵਿਚ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਹਾਂ, ਇਸਲਾਮੀ ਜਗਤ ਵਿਚ ਕੁਰਾਨ ਨੂੰ ਕੱਛ ਵਿਚ ਲੈਣ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਹੈ। ਕਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਮੁਲਾਂ ਜੋ ਇਸਲਾਮੀ ਸੰਬੋਧਾਂ, ਧਾਰਣਾਵਾਂ, ਪਰਿਭਾਸ਼ਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤੇ ਸ਼ੱਰਾ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਕਫ਼ ਹੀ ਨਹੀ, ਪੁਜ ਕੇ ਪਾਬੰਦ ਵੀ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਕੁਰਾਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ
ਆਖ ਸਕਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਸਿਖ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਬੀੜ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਕਤ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਇਹੀ ਕਿਆਸ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੱਕੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ਼ ਇਸਲਾਮੀ ਕਿਤਾਬ ਕੁਰਾਨ ਹੀ ਸੀ; ਬਾਣੀ ਦੀ ਕੋਈ ਲਿਖਤ ਨਹੀ ਸੀ।
ਇਕ ਹੋਰ ਨੁਕਤਾ ਧਿਆਨ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਚਿਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹਨ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿਚ ਕਲਮ ਲੈ ਕੇ, ਬਾਣੀ ਲਿਖਦਿਆਂ, ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਚਿਤਰਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਪਦਮ ਜੀ ਵੀ ਇਹੀ ਦਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਦਾਸੀਆਂ ਉਪਰੰਤ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਿਖਾਂ ਨੂੰ “ਗੁਰੂ ਬਾਣੀ ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਵੱਲ ਲਾਇਆ… ਕਈ ਲਿਖਾਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਈ ਮਨਸੁਖ, ਭਗੀਰਥ, ਹੱਸੂ,
ਸੈਦੇ ਤੇ ਸ਼ੀਹਾ ਆਦਿ ਬਾਣੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ…ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਪਾਸ ਆਈਆਂ ਤੇ ਅਗੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਹੋਰ ਪੋਥੀਆਂ ਨਕਲ ਕਰਵਾਈਆਂ”। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜਨਮ ਪੱਤਰੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਖੀ। ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ. ਪਦਮ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਜਨਮ ਪੱਤਰੀ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਵਿਚ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਹਿਮੇ ਖਹਿਰੇ
ਦੇ ਹੱਥ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇ ਕੇ ਪੈੜੇ ਮੋਖੇ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਾਈ। ਜ਼ਰਾ ਦੇਖੋ: “ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਕਹਿਆ ਭਾਈ ਲਾਲਾ ਪੰਨੂ ਤੂੰ ਸਿਖ ਹੈਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਹੈਂ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਨਾਲ ਜਾਹਿ ਤਲਵੰਡੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਜਨਮ ਪੱਤਰੀ ਲੈ ਆਉ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਉਸ ਤਾਈਂ ਜਨਮ ਪੱਤਰੀ ਦਿਖਾਈ ਉਹ ਤੜ ਤੜ ਵਾਚਦਾ ਗਇਆ। ਗੁਰੂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਕਹਿਆ ‘ਪੈੜਾ! ਏਹਿ ਅਸਾਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਛਰੀਂ ਲਿਖ ਦੇ”। ਇੱਥੇ ‘ਲਿਖਾਈ ਵੱਲ ਲਾਇਆ’, ‘ਨਕਲ ਕਰਵਾਈਆਂ’’, ‘ਲਿਖ ਦੇ’ ਅਤੇ
ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਕਰਤਾ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ‘ਪੂਰਬ ਸ਼੍ਰੀ ਜਪੁਜੀ ਲਿਖਵਾਈ’, ਧਿਆਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ ਦਸਾਂ ਪਾਤਸਾਹੀਆਂ ਕਾ ਦੇ ਕਰਤਾ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿਬਰ ਵੀ ਇਹੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ, “ਸਾਹਿਬ ਉਚਰਨ ਲਗੇ ਰਸਨਾ ‘ਤੇ ਬਾਨੀ…ਚਾਰ ਲਿਖਾਰੀ ਤੀਰ ਅਪਨੇ ਠਹਿਰਾਏ…ਲਿਖਦੇ ਜਾਨ ਜੋ ਸਾਹਿਬ ਰਸਨੀ ਅਲਾਏ…ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ਛੰਦ ਉਚਾਰਿਆ”। ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਬਾਬਤ ਇਸ ਤਰਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, “ਨਿਤ ਸਾਹਿਬ ਬਾਣੀ ਉਚਰਦੇ ਜਾਣ…ਅਤੇ ਸਤੀ ਦਾਸ ਲਿਖ ਲਿਖ ਰਖਨ ਅਮਾਨ”। ਮਹੰਤ ਸੇਵਾ ਦਾਸ ਵੀ ਪਰਚੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ-”ਫਿਰ ਊਹਾਂ ਇਹ ਸਬਦ ਉਚਾਰ ਹੋਆ…ਇਹ ਸਬਦ ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ ਆਪਣੇ ਰੰਗ ਵਿਚ
ਗਾਵਦਾ ਫਿਰੇ”।
ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਬੀੜ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਕਲਮ ਨਹੀਂ ਲਈ; ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥ ਕਲਮ ਦਿਤੀ। ਆਪ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਚਾਰਣ ਹੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬਾਣੀ ਲਿਖੀ। ਇਸ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸੰਤ ਦਾਸ, ਭਾਈ ਹਰੀਆ, ਭਾਈ ਸੁਖਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨਸਾ ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿਤਾ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੀ ਚਿਤਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਕਲਮ ਅਤੇ ਕੋਲ਼ ਹੀ
ਦਵਾਤ ਪਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਵਾਰੀਖ਼ ਗੁਰੂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਮਸਰ ਵਿਖੇ “ਤੰਬੂ ਕਨਾਤ ਲਗਵਾਕੇ ਆਪ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਨਾਤ ਅੰਦਰ ਬੈਠ ਕੇ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਬਾਹਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਬੈਠੇ ਲਿਖਦੇ ਰਹੇ। ਹੋਰ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਿੱਖ ਵੀ ਬਾਹਰ ਬੈਠੇ ਸੁਣਦੇ ਰਹਿੰਦੇ”।
ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਸਾਗਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ‘ਰਚਨਾ’ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਬਨਾਰਸ ਤੋਂ ਸ਼ਿਆਹੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਅਤੇ ਕਲਮਾ ਘੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪੱਕੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦਿਤੀ ਸੀ। ਅਠਾਰਾਂ ਮਣ ਭਾਰੇ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਨਿਰ ਵਿਘਨ ਰਚਨਾ ਹੋਈ। ਅਨੰਦ ਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡਣ ਸਮੇਂ ਕੀਮਤੀ ਸਾਜੋ ਸਮਾਨ ਦੇ ਸਮੇਤ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਵੀ ਗੁਰੂ ਮਾਰੀ ਸਰਸਾ ਵਿਚ ਰੁੜ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਤਾ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤੀ ਧੁਰ ਕੀ
ਬਾਣੀ ਵੀ ਉਸੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਨੁਕਤਾ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦੇਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨ ‘ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ। ਗੁਰ ਕੇ ਬਚਨ ਦੀ ਲੌਹਿ ਮਹਿਫ਼ੂਜ਼ ਸਿਖ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਵੀ ਹੈ – “ਗੁਰ ਕਾ ਬਚਨੁ ਬਸੈ ਜੀਅ ਨਾਲੇ”। ਗੁਰਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਖ ‘ਤੋਂ ਸਿਖ ਹਿਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਧੇ ਰੂਪ ‘ਚ ਮੁਖਾਤਿਬ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋ. ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਹਿਬੂਬ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਮੁਬਾਰਕ ਮੁੱਖ ‘ਤੋਂ ਉਚਾਰਣ ਹੋਈ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਤੇ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਲਦ ਦੇ ਪਾਬੰਦ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ। ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਬਾਬਤ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਹੈ – “ਜਲਿ ਨਹੀ ਡੂਬੈ ਤਸਕਰੁ ਨਹੀ ਲੇਵੈ ਭਾਹਿ ਨ ਸਾਕੈ ਜਾਲੇ”। ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਧੀਰ ਮੱਲੀਆਂ ‘ਤੋਂ ਬੀੜ ਖੋਹ ਕੇ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਤਾਂ ਗ੍ਰੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ
ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬੀੜ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿਤਾ ਸੀ; ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲਾਡ ਭਰੇ ਲਹਿਜ਼ੇ ਵਿਚ, ਧੀਰਮੱਲੀਆਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਨਾ ਲੱਗਣ ਕਾਰਣ, ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗੀ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬੀੜ ਨੂੰ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਰਾਹ ਗੀਰ ਸਾਧੂ ਕੋਲ਼ ਸੁਨੇਹਾ ਭਿਜਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਧੀਰ ਮੱਲ ਬਿਆਸ ‘ਚੋਂ ਬੀੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇ। ਰਵਾਇਤ ਮੁਤਾਬਕ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਬਿਆਸ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ‘ਤੋਂ ਅਭਿਜ ਅਤੇ ਮਹਿਫ਼ੂਜ਼ ਬੀੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਲੇਕਿਨ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸਰਸਾ ਦੇ
ਪਾਣੀਆਂ ‘ਚ ਰੁੜ ਕੇ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਣਾ ਇਹੀ ਸੁਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਮਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸਰਸਾ ਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਸਮਾਨਤਾ ਜਾਪਦੀ ਹੈ; ਸਰਸਵਤੀ ਮਾਨਵੀ ਸੁਹਝ ਤੇ ਕਲਾ ਕਿਰਤੀ ਦੀ ਦੇਵੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਨਵੀ ਸੁਹਝ ਤੇ ਕਲਾ ਕਿਰਤੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਕਾਲ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਨੁਖ ਲਈ ਭਵਜਲ ਤੋਂ ਪਾਰਲੇ “ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੇ ਦੇਸ” ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਧਰਵਾਸ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸਰਸਾ ਵਿਚ ਰੁੜ ਜਾਣਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਬਿਆਸਾ ਵਿਚ ਮਹਿਫ਼ੂਜ਼ ਰਹਿਣਾ ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਰਸਾ ਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੋਵੇਂ ਸਦਾ ਬਹਾਰ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ
ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਹਿਬ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਉਹ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਹੈ।
ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਬਾਬਤ ਮੌਜੂਦਾ ਬਹਿਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦਿਆ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਿਲਦ ਦੇ ਪਾਬੰਦ ਬਣਾ ਦਿਤਾ ਹੈ। ਉਂਜ ਸਿਖਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਭਰਵਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਦ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਕਲਮ ਕ੍ਰਿਤ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਇਕ ਹੀ ਜਿਲਦ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮਸਲਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ, ਜਿਲਦ ਤੋਂ ਟਪਲ਼ਾ ਖਾ ਕੇ, ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਤੇ ਕਿਰਤ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ
ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਤੁਲ ਮੰਨਣ ਅਤੇ ਮਨਵਾਉਣ ਲਈ ਬਜ਼ਿਦ ਹਨ। ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਕੁਝ ਐਸੇ ਭੱਧਰ ਪੁਰਸ਼ ਵੀ ਹਨ ਜੋ, ਕੇਵਲ ਜਿਲਦ ਦੇ ਟਪਲ਼ੇ ਵਿਚ, ਕਾਲ ਅਧੀਨ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੇ ਨਕਾਰਦੇ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਖਾਰ ਬਿੰਦ ‘ਚੋਂ ਉਚਾਰੀ ਹੋਈ, ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਨਣ ‘ਤੋਂ ਆਕੀ ਹੋਏ ਬੈਠੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਦੂਸਰਿਆ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਮਨਵਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਅੱਡੀ ਚੋਟੀ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਲਗਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਜ਼ੋਰ ਅਜ਼ਮਾਈ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਡਰ ਭਉ, ਸੰਕੋਚ ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਸਤਗੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਨਿਰਲੱਜਤਾ ਦੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ
ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਲਹਾਮ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਇਨਸਾਨੀ ਦਖ਼ਲ ਦੀ ਪ੍ਰਹੇਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ, ਕੁਰਆਨ ਮਜੀਦ ਦੇ ਸੂਰਤ ਅਲ ਹਾਕਾ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਗੲੈ ਇਸ ਐਲਾਨ ਅਤੇ ਤਾੜਨਾ ਤੋਂ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ – “ਇਹ ਕਿਸੇ ਕਵੀ ਜਾਂ ਜਾਦੂਗਰ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਰਸੂਲ ਦੇ ਬੋਲ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੱਗ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰੇ ਵਲ੍ਹੋਂ ਉਤਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਸ (ਨਬੀ) ਨੇ ਆਪੇ ਘੜ ਕੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਸਾਡੇ ਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਜੋੜ ਦਿਤੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਨੱਪ ਲੈਂਦੇ ਅਤੇ ਇਸ
ਦੀ ਘੰਢੀ ਵੱਢ ਸੁਟਦੇ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਰੋਕ ਵੀ ਨਾ ਸਕਦੇ”।
ਭਾਈ ਬੰਨੋ ਜੀ ਨੇ ਬੀੜ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜਿਲਦ ਬੰਨਵਾਉਣ ਸਮੇਂ ਜਦ ਕੁਝ ਕਾਵਿ ਕਿਰਤਾਂ ਨੂੰ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਦਿਤਾ ਸੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਬੀੜ ਨੂੰ ‘ਖਾਰੀ ਬੀੜ’ ਆਖ ਦਿਤਾ ਸੀ। ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਲਾਸਾਨੀ ਤੱਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕਿਸੇ ਬੇ ਲੋੜੇ ਤੱਤ ਨਾਲ ਇਹ ਖਾਰਾ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਕਤ ਰਵਾਇਤ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈ ਕੇ, ਜੇ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ‘ਸ੍ਰੀ ਮੁਖਵਾਕ’ ਰੂਪ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਰੂਪ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿਲਦ ਪੱਖੋਂ
ਨਖੇੜ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜਿਲਦ ਵਿਚ ਉਲ਼ਝੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾ ਦੀਆਂ ਆਪ ਹੁਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਠੱਲ ਪੈਣ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਹੈ; ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲੇ ਇਤਨੇ ਸਿੱਧੇ ਅਤੇ ਸੁਖੈਨ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਕ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਕੇ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਕਿਰਤ ਵਿਚਲਾ ਭੇਦ ਜਾਣਨਾ ਕਿਸੇ ਬਰੰ੍ਹਮ ਗਿਆਨੀ ਤੋਂ ਉਰੇ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ ‐ ਇਹ ਜਾ ਵਕੀਲਾਂ ਦੀ ਨਾਹੀਂ। ਦੂਸਰਾ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕੁਝ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਨਖੇੜਾ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਪਰ ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਤਮਾਮ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਛੱਟਾ
ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਖੇੜਾ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵੀ ਇਹੀ ਰਜ਼ਾ ਸੀ ਕਿ ਸੂਝ੍ਹ ਵਾਲ਼ੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੇ ਰਚਨਾ ਵਿਚਲਾ ਭੇਦ ਜਾਣ ਲੈਣਗੇ; ਤੇ ਮਨਮਤੀਏ ਟੱਕਰਾਂ ਮਾਰਦੇ ਖੁਆਰ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਗੁਰੁ ਕੀ ਕਾਂਸ਼ੀ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਕਤ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਗੁਰੂ ‘ਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਨੂੰ ਸੋਧ ਕੇ ਜੀਉਂਦੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਤਾਂ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ
ਜਿਲਦ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਤੇ ਜੇ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਾਮ ਪੀ ਜਾਣ ਤਾਂ ਦੋ ਜਿਲਦਾਂ ਕਰ ਲਈਆਂ ਜਾਣ। ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਿਲਦ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਹੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ ਦਾ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਕਿਤਨਾ ਕੁ ਹੱਕ ਹੈ, ਇਸ ਬਾਬਤ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦੀ।
ਕੇਵਲ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਜੀ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕਲਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਸੁਲਖਣੀ ਜੀ ਵੀ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਕੋਲ਼ੋਂ ਆਪਣੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਪੁਤਰ ਦੀ ਦਾਤ ਲਿਖਵਾੳਣ ਲਈ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਅਤੇ ਕਲਮ ਦਵਾਤ ਘਰੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗਏ ਸਨ। ਸਾਖੀ ‘ਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੁਢਾ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਤੇ ਕਲਮ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਦਸਮ ਪਤਾਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ
ਵਿਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਕੇਵਲ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਦਸਤੇ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਰਚਨਾ ਦੀ ਅਥਾਹ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਪ੍ਰਦਾਤਾ, ਦੋ ਕਲਮਾਂ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਹਨ। ਇਥੇ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਦਸਮੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੂੰ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨੇ “ਕਲਮ ਦੇ ਧਨੀ” ਆਖਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਬਾਣੀ ਕੇ ਬੋਹਿਥ” ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਕਲਮ ਦੇ ਧਨੀ ਨਹੀਂ। ਬੋਹਿਥ ਵਿਚ ਵਸਤਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ
ਸਿਰਫ਼ ਲਿਆਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਉਸ ਜਹਾਨ ‘ਤੋਂ ਇਸ ਜਹਾਨ ਵਿਚ ਲਿਆਏ; ਉਹ ਲੋਕਾਈ ਨੁੰ ਇਸ ਜਹਾਨ ‘ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਾ ਕੇ ਉਸ ਜਹਾਂ ਵਿਚ ਲੈਜਾਣ ਲਈ ਵਾਹਨ ਵੀ ਹਨ: ਕਥਨ ਹੈ, “ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਜਹਾਜ ਹੈ ਚੜ੍ਹੇ ਸੋ ਉਤਰੇ ਪਾਰ”। ਜਿਵੇਂ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਅੱਲਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਲੈਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਲੈਕੇ ਆਏ। “ਮਹਲਾ” ਨੂੰ ਮੈਹਲਾ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਭੇਤ ‘ਤੋਂ ਵਾਕਿਫ਼ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ
ਬਾਣੀ ਉਚਾਰੀ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੀ “ਮਹਲਾ” ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੁਹਾਨੀ ਮਸਲਿਆਂ ਬਾਬਤ ਚਿਠੀ ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਦਬਿਸਤਾਨਿ ਮਜਾਹਿਬ ਦੇ ਕਰਤਾ ਮੁਹਸਿਨ ਫ਼ਾਨੀ ਨੇ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ “ਮਹਲਾ” ਅਰਬੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪੈਗ਼ੰਬਰ; ਭਾਵ ਪੈਗ਼ਾਮ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ; ਪੈਗ਼ਾਮ ਲਿਖਣ ਜਾਂ ਰਚਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰੀ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਮੰਨਣ ਵਾਲ਼ੇ, ਇਕ ਮੁਸਲਿਮ ਵਿਦਵਾਨ ਵਲੋਂ, ਕਿਸੇ ਗ਼ੈਰ
ਮੁਸਲਿਮ ਲਈ, ਮਹਲਾ ਦਾ ਅਰਥ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਤਸਲੀਮ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸਾਡੇ ਖ਼ਿਆਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪਰਪੱਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਬਿਹਬਲ, ਸੱਜਣਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਵਸਦੀਆਂ ਪਿਆਰ ਭਿਜੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਹੀ ਜਾਣਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿਆਂਬਰ ਦੇ ਕਿਆ ਮੈਨ੍ਹੇ ਹਨ; ਅੱਲਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਹੀ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਆਦਿ ਬੀੜ ਦਾ ਸਰੂਪ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤਾ, ਉਦੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ, ਕਲਮ ਦੇ ਧਨੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜ਼ੂਦ, ਕਲਮ ਹੱਥ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲਈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਕਲਮੀ ਕਾਰਜ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਕਰਵਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਕੇ ਤਮਾਮ ਕਲਮਾਂ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਵਾ ਦਿਤੀਆਂ ਸਨ। ਕਲਮ ਰਚਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ; ਪਰ ਬਾਣੀ ਰਚਨਾ ਨਹੀ ਹੈ। ਰਚਨਾ ਕਾਲ ਅਧੀਨ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਬਾਣੀ ਅਕਾਲੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਐਵੇਂ ਕਲਮਾਂ ਸਿਆਹੀਆਂ ਦੇ ਭਰਮ ‘ਚ ਪੈ ਗਏ।
ਦਰਅਸਲ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਤਕ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿਚ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਕਲਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਤਕ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿਚ ਕਲਮ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ‘ਵਹੀ’ ਅੱਲਾਹ ਪਾਕ ਦਾ ਇੱਕ ਸੂਖਮ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨਬੀ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਅਵਤਰਣ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਇਕ ਸਾਂਝਾ ਭੇਤ ਹੈ; ਰਹੱਸ ਹੈ। ਇਹ ਰਹੱਸ ਇਤਨਾ ਗਹਿਰਾ ਅਤੇ ਇਤਨਾ ਉਚਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: “ਏਵਡ ਊਚਾ ਹੋਵੈ ਕੋਇ ਤਿਸ ਊਚੈ ਕਉ ਜਾਣੈ ਸੋਇ॥” “ਪ੍ਰਮਾਤਮ ਕੀ ਮਉਜ” ਵਿਚ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਪਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਮਹਾਨ ਘਟਨਾ ਵੀ ਤੰਬੂ ਦੇ ਉਹਲੇ ‘ਚ ਵਾਪਰੀ ਸੀ। ਗੁਰੂੁ ਦੇ ਭੇਤ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਨੰਗੀ ਅੱਖ
ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੀ -”ਨਾਨਕ ਸੇ ਅਖੜੀਆਂ ਬਿਅੰਨਿ ਜਿਨੀ ਡਿਸੰਦੋ ਮਾ ਪਿਰੀ॥”
ਮੁਹੰਮਦ ਅਬਦੁਲ ਹਈ ਹਯਾਤ-ਏ-ਤਯਬਾ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ, ਅਰਬ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਮੁਤਾਬਕ, ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਦਾਈ ਹਲੀਮਾਂ ਸਅਦੀਆ ਦੀ ਦੇਖ ਰੇਖ ਹੇਠ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਾਰਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਨੁਹਾਰ ਦਿਹਾਤੀ ਆਬੋ ਹਵਾ, ਸਹਿਜ ਮਈ ਮੌਲਿਕ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਸਾਦਗੀ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ‘ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਧੇਰੇ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਦਾ
ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਹੇਜ਼ਗਾਰੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਇਕ ਮਿਸਾਲ ਸੀ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਉਹ ਕਦੀ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਉਸਤਾਦ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਅੱਖਰ ਸਿਖਿਆ ਸੀ। ਇਸਲਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਓਮੀ, ਨਿਰੱਖਰ, ਅੱਨਲੈਟਰਡ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ ਇਲਹਾਮ ਲਈ ਉਸਤਾਦੀ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਕੋਈ ਮੁਢਲੀ ਸ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਿਖਾਈ ਦਾ ਇਲਹਾਮ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਦਖ਼ਲ ਹੈ। ਇਲਹਾਮ ਅੱਖਰ ਦਾ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ ‐ “ਏ ਅਖਰ ਖਿਰਿ ਜਾਹਿਗੇ ਓਇ ਅਖਰ ਇਨ ਮਹਿ
ਨਾਹਿ”; ਵਿਆਕਰਣ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਦੀ ਹੈ।
ਭਗਵਾਨ ਬੁਧ ਨੂੰ ਵੀ ਪੰਡਤ ਨੇ ਜਦੋਂ ਹਿਸਾਬ ਵਿਚ ਨਿਪੁਣ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਣਤੀ ਸਿਖਾਉਣੀ ਚਾਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜਿਥੋਂ ਤੱਕ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਸੁਣ ਲਈ ਜਾਵੇ ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਭਗਵਾਨ ਬੁਧ ਨੇ ਜਿਥੋਂ ਤੱਕ ਗਿਣਤੀ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਪੰਡਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਕਿਆਸ ਤੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਦਿਨ ਸਕੂਲ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਪਾਧੇ ਕੋਲ਼ੋਂ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾ ਕੇ ਆਏ ਸਨ; ਪਾਧਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰੱਬੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇਖ ਕੇ ਸੁੰਨ ਮੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
ਜਿਵੇਂ ਇਸਲਾਮੀ ਰਵਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਕੁਰਾਨ ਦੀ ਅਸਲ ਕਾਪੀ, ਲੌਹਿ ਮਹਿਫ਼ੂਜ਼, ਅੱਲਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ‘ਚ ਪਈ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਮੰਨਣ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਸ਼ੰਕਾ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦੀ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਫ਼ੁਰਮਾਨ “ਅਖਰ ਲਿਖੇ ਸੇਈ ਗਾਵਾ ਅਵਰ ਨ ਜਾਣਾ ਬਾਣੀ” ਵਿਚ “ਅਖਰ ਲਿਖੇ” ਉਸੇ “ਧੁਰ” ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਗੁਰੂ ਦੀ “ਸੋਇ” ਹੈ-”ਸੋਇ ਸੁਣੰਦੜੀ ਮੇਰਾ ਤਨੁ
ਮਨੁ ਮਉਲਾ”। ਗੁਰੂ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਤੱਕਣਾ ਅਤੇ ਵਾਕ ਲੈਣਾ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਣ ਹੈ‐”ਗੁਰ ਦਰਸਨੁ ਦੇਖਿ ਨਿਹਾਲੀ”। ਇਸ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਕਹਿਣ ਦਾ ਤਾਤਪਰਜ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ ਮਤਾਂ ਕੋਈ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਕਿਰਤ ਜਾ ਰਚਨਾ ਨਾ ਸਮਝ ਬੈਠੇ। ਘਰ ਦੀ ਸਾਫ਼ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਦੀਆਂ ਸਿਖ ਔਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ ‘ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰ ਲਿਖਿਆ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ਼ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਰੱਖ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਿਖ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਸਿਖਾਂ ਲਈ
ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿਖਣਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰ ਦਿਤਾ ਸੀ। ਸਭ ਮਾਈ ਭਾਈ ਲਈ ਹੁਕਮ ਸੀ ‐ “ਬਾਲ ਬਿਰਧ ਸਭ ਕੋ ਪਠਾਵਾ। ਅਣਪੜ੍ਹ ਕੋਊ ਰਹਿਣ ਨਾ ਪਾਵਾ”। ਗੁਰੂ ਨਿਰੱਖਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੇ ਸਿਖ ਨਹੀਂ। ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਓਮੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਂਮਤ ਨਹੀਂ।
ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਸੰਸਾਰ, ਸਗਲਾ ਵਿਸ਼ਵ, ਕਾਇਨਾਤ ਓਸ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦਾ ਇਕ ਕਿਣਕਾ ਮਾਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਓਸ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਲ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਉਸੇ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ਼ ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਸੰਸਾਰ ਸੱਚ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਨਾਲ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰੱਬੀ ਜੋਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸਟ ਸੰਸਾਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ
ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ “ਇਹੁ ਜਗੁ ਧੂਏ ਕਾ ਪਹਾਰ” ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੁਨਿਆਵੀ ਇਲਮ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਵਿਆਕਰਣਾਂ ਦੀ ਹਸਤੀ ਉਸ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਧੂਏਂ ਦੇ ਪਹਾੜ ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਹੈ: “ਤੈ ਸਾਚਾ ਮਾਨਿਆ ਕਿਹ ਬਿਚਾਰਿ”।
ਸਿਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ ਕਿਸੇ ਵਿਆਕਰਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਕੋਈ ਇਸ਼ਾਰਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਕੋਈ ਨਿਯਮ ਤੈ ਕੀਤੇ ਹੋਣ। ਜੇ ਕੋਈ ਐਸੇ ਨਿਯਮ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਤਤਕਰੇ ਤੇ ਰਾਗਮਾਲਾ ਦੀ ਤਰਾਂ ਕਿਤੇ ਅੰਕਤ ਹੁੰਦੇ।
ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ, ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ‘ਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਕਦੀ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵਿਆਕਰਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਡਾ. ਦੀਵਾਨਾ ਜੀ ਦੇ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੇ ਬਾਣੀ ਵਿਚ “ਸਿਰਫ਼ ਤਸ਼ਦੀਦ ਦੀ ਬਹਿਰ, ਵਜ਼ਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਤਕਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਤੇ ਉਕਾਰਾਂਤ ਉਚਾਰਣ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਿ ਗਰਾਮਰ (ਕਿਸੇ ਕਲਪਾਈ ਗਰਾਮਰ) ਨੂੰ”; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਫ਼ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ “ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦਾ
ਟੀਕਾ ਗ਼ਲਤ ਹੈ”।
ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਸਿਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਮਾਣਤ ਟੀਕਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂੁ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਨਾਂਹ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣਕ ਟੀਕਾ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਸਤੂ ਵਿਆਕਰਣ ਦੀ ਬੰਦਸ਼ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਿਮਟ ਸਕਦੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਪਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅਲਗ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਕੋਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਣਾ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ
ਦਾ ਅਸਲ ਟੀਕਾ ਤਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਉਹ ਪਾਵਨ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ, ਸੁਲਝੇ ਹੋਏ, ਸੂਝਵਾਨ, ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕਰਨੀ ਵਾਲ਼ੇ ਮਹਾਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਆਤਮੇ ਵਿਚ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ, ਖ਼ਾਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ, ਖ਼ਾਸ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਵਲੋਂ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵ ਨੇਮ ਵਿਆਕਰਣ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਣ ਨਾਲ਼, ਇਲਾਕਾ ਬਦਲਣ ਨਾਲ਼ ਅਤੇ ਇਕ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੇ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਨਾਲ਼ ਮੇਲ ਮਿਲਾਪ ਜਾਂ ਤਬਦੀਲ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਭਾਸ਼ਾ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ਼ ਫਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ਼ ਭਾਰਤੀ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਵਡੇ ਫ਼ਰਕ ਪਏ ਹਨ। ਯੂ.ਪੀ. ਬਿਹਾਰ ਤੋਂ ਆਏ ਮਜਦੂਰਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬੋਲੀ
‘ਤੇ ਅਸਰ ਇਸ ਲਈ ਘੱਟ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਜਾਂ ਹਾਕਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਨਿਕੇ ਨਿਕੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਭਾਲ਼ ਵਿਚ ਆਏ ਲੋਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛਡਦੇ ਨਹੀਂ ਕਬੂਲਦੇ ਹਨ: “ਯਾ ਕਲ ਮੈਂ ਸਭ ਕਾਲ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਕੇ”।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਜੇ ਮਹੱਤਵ ਪੂਰਣ ਮੰਨ ਲਈਏ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਮੁਚੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੇਂ ਤਕ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਇਕ ਸਥਾਨ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਇਕ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤੱਕ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਖੇਤਰ ਪਖੋਂ ਇਹ ਕਈ ਮੁਲਕਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਭਾਸ਼ਾਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਸਾਂਝ ਰਖਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮੂਹ
ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਣਗਿਣਤ ਹੈ। ਇਤਨੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਇਤਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਰਤੀਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਲੋਕ ਸਮੂਹਾਂ ਤੇ ਵਰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਆਕਰਣ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਜਕੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪਛਮੀਂ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਉਪ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਵੀ ਅਗੇ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਬੋਲੀ, ਈਡੀਓਲੈਕਟ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦਿਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਜਿਹੜੇ
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਉਚਾਰਣ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਦੀ ਨਿਜੀ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਅੰਦਾਜ਼ਿ ਬਿਆਨੀ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਬਿਚ ਉਪਲਭਦ ਹਨ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਕੋਸ਼ ਅਰਥ ਮਹੱਤਵ ਪੂਰਣ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਜੁੜਿਆ ਸੰਗੀਤ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਅਹਿਸਾਸ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਪੂਰਣ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿਰਜਦੇ ਹਨ, ਅਹਿਸਾਸ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਚਿਤਰ ਉਲੀਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਕੀ ਜਾਣੇ ਕਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਬਦ ਲਿਸ਼ਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਹੋਲੀ ਖੇਡਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਬਦ ਜਗਦੇ, ਮਘਦੇ ਅਤੇ
ਦਗਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਨਿਘ, ਹੁਲਾਸ, ਖ਼ਲੂਸ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਸੇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਬਦ ਭਾਰੇ ਤੇ ਹਲਕੇ ਫੁੱਲ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਬਦ, ਸ਼ਬਦ ਕੋਸ਼ਾ ‘ਚੋਂ ਨਿਕਲ਼ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਪੁਚਕਾਰਦੇ ਤੇ ਦੁਲਾਰਦੇ ਹਨ, ਰੋਂਦੇ ਅਤੇ ਹੱਸਦੇ ਹਨ; ਚਹਿਕਦੇ, ਟਹਿਕਦੇ, ਮਹਿਕਦੇ, ਲਰਜ਼ਦੇ ਅਤੇ ਗਰਜ਼ਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਬਦ ਭਗਵਾਨ ਹਨ, ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਹਨ; ਆਤਮਾ ਹਨ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਹਨ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਮਟ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਜੰਗਲ਼, ਬੀਆਬਾਨ, ਰੇਗਿਸਤਾਨ, ਤੂਫ਼ਾਨ; ਸਭ ਕੁਝ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਹਵਾਵਾਂ ਦੀ ਸਾਂ ਸਾਂ,
ਝਰਨਿਆਂ ਦੀ ਕੁਲ ਕੁਲ ਤੇ ਬਾਗ਼ਾਂ ਦੀ ਬੁਲ ਬੁਲ। ਸ਼ਬਦ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਵਿਆਕਰਣ ਤੋਂ ਪੱਲਾ ਛੁਡਾ ਕੇ, ਨਿਰਜਿੰਦ ਸ਼ਬਦ ਕੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕੱਫਣਾ ਦੀਆਂ ਤਣੀਆਂ ਤੁੜਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਫਿਰ ਰੱਬੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਤਮਾਮ ਬਰਕਤਾਂ ਨਾਲ਼ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਫ਼ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਪਵਿਤਰ ਖੰਭਾਂ ‘ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਪੈਗ਼ੰਬਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦੀ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਉਤਰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਨਿਰਜਿੰਦ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਧੜਕਣ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਬਦ ਜੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ
ਵਿਆਕਰਣ ਦੀ ਕੈਦ ‘ਚੋਂ; ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਣ ਅਸਮਾਨ ‘ਤੇ; ਰੱਬ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ‘ਤੇ।
ਕਵਿਤਾ ਤਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੀ ਵਿਆਕਰਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਪੋਇਟਿਕ ਲਾਇਸੈਂਸ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਕਵਿਤਾ ਜਿਤਨੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿਚ ਉਤਰੇਗੀ, ਜਿਤਨੀ ਜਟਲ ਅਤੇ ਸਟਲ ਹੋਵੇਗੀ ਉਤਨੀ ਹੀ ਉਹ ਵਿਆਕਰਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ: “ਤਹ ਹਮ ਅਧਿਕ ਤਪੱਸਿਆ ਸਾਧੀ॥ ਮਹਾਕਾਲ ਕਾਲਿ ਕਾ ਅਰਾਧੀ॥” ਇਥੇ “ਕਾਲਿ” ਦਾ “ਮਹਾਕਾਲ” ਪੁਲਿੰਗ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਕਰਣ ਮੁਤਾਬਕ “ਅਰਾਧੀ” ਦੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਅਰਾਧਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ।
ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਪੰਗਤੀਆਂ ਦੇਖੋ: “ਏਕ ਸ੍ਰਵਣ ਤੇ ਮੈਲ ਨਿਕਾਰਾ॥ ਤਾ ਤੇ ਮਧੁ ਕੀਟਭ ਤਨ ਧਾਰਾ॥ ਦੁਤੀਅ ਕਾਨ ਤੇ ਮੈਲੁ ਨਿਕਾਰੀ॥ ਤਾ ਤੇ ਭਈ ਸ੍ਰਿਸਟ ਇਹ ਸਾਰੀ॥” ਵੈਸੇ ਤਾਂ “ਮੈਲ” ‘ਤੇ ਲਿੰਗ ਪੁਲਿੰਗ ਦਾ ਨੇਮ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਆਕਰਣ ਮੁਤਾਬਕ “ਮੈਲ” ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਹੈ, ਪਰ ਇਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੁਲਿੰਗ ਮੰਨ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਸ਼ਬਦ “ਨਿਕਾਰਾ” ਆਇਆ ਹੈ; ਨਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੂਜੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ “ਮੈਲੁ” ਸ਼ਬਦ ਪੁਲਿੰਗ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਸ਼ਬਦ “ਮੈਲੁ” ਦੇ
ਨਾਲ਼ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਾਚਕ ਸ਼ਬਦ “ਨਿਕਾਰੀ” ਆਇਆ ਹੈ, ਨਿਕਾਰਾ ਨਹੀਂ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: “ਮੇਲਾ ਸੁਣਿ ਸਿਵਰਾਤਿ ਦਾ ਬਾਬਾ ਅਚਲ ਵਟਾਲੇ ਆਈ।” ਇੱਥੇ “ਬਾਬਾ” ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਪੁਲਿੰਗ ਹੈ; ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਵਿਆਕਰਣ ਮੁਤਾਬਕ ਇੱਥੇ “ਆਈ” ਦੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਆਇਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ: “ਤੂੰ ਜਲਨਿਧਿ ਹਉ ਜਲ ਕਾ ਮੀਨੁ॥” ਧੰਨ ਗੁਰੂ ਅਰਜਣ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਆਇਆ ਹੈ: “ਤੂੰ ਜਲਨਿਧਿ ਹਮ ਮੀਨ ਤੁਮਾਰੇ ॥” ਮੀਨ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਹੈ ਤੇ ਸਾਹਿਬ
ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਆਕਰਣ ਮੁਤਾਬਕ ਉਪਰੋਕਤ ਤੁਕਾਂ ਵਿਚ “ਜਲ ਕਾ” ਦੀ ਤਾਂ ਜਲ ਕੀ ਅਤੇ “ਤੁਮਾਰੇ” ਦੀ ਥਾਂ ਤੁਮਾਰੀ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ ਅਰਜਣ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਇਸ ਤੁਕ “ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਤੂੰ ਹੈ ਮੇਰਾ ਮਾਤਾ” ਵਿਚ ਤਾਂ ਘੋਰ ਅਨਰਥ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੁ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ “ਮਾਤਾ” ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਪੁਲਿੰਗ ਵਜੋਂ ਵਰਤ ਲਿਆ! ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੁਤਾਬਕ ਇਥੇ “ਮੇਰਾ” ਦੀ ਥਾਂ ਮੇਰੀ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ਼ ਤੋਲ ਤੁਕਾਂਤ ਅਤੇ ਵਜ਼ਨ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈਣਾ। ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ
ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: “ਜਿਨ੍ ਕੇ ਬੰਕੇ ਘਰੀ ਨ ਆਇਆ ਤਿਨ੍ ਕਿਉ ਰੈਣਿ ਵਿਹਾਣੀ॥” ਇਥੇ “ਜਿਨ੍ ਕੇ ਬੰਕੇ” ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ “ਬੰਕੇ” ਬਹੁ ਵਚਨ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਵਚਨ ਵਾਲ਼ੀ ਕਿਰਿਆ “ਆਇਆ” ਵਰਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੁਤਾਬਕ ਆਏ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ। ਦਰ ਅਸਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਚਨ ਅਤੇ ਲਿੰਗਾਂ ਪੁਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਏਡਾ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੁਰਤੀ ਬੇ ਵਜ਼ਹ ਹੀ ਬੇ ਵਜੂਦ ਵਚਨਾ ਬਹੁ ਵਚਨਾ ਤੇ ਲਿੰਗਾਂ ਪੁਲਿੰਗਾਂ ਵਿਚ ਵਿਅਸਤ ਰਹੀ।
ਅਸਲ ਵਿਚ ਵਿਆਕਰਣ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਕੇ ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਆਪਣੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਉਸਾਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਆਕਰਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਉਹ ਬਹੁਤੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਉਜਾਗਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਜੇ ਕਵੀ ਨੇ ਨਿਜ ਤੋਂ ਪਰ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਕ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਤੱਕ ਰਸਾਈ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ, ਇਕ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਕ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਗਲੇਰੇ ਸਮਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਿਆਕਰਣਕ ਨੇਮਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਹੀ
ਪਵੇਗਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨ, ਲੇਖਕ, ਕਵੀ, ਕਹਾਣੀ ਕਾਰ, ਨਾਵਲਕਾਰ ਤੇ ਡਰਾਮੇ ਕਾਰ ਸਭ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦੇ ਰੋਣੇ ਰੋਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਯਥਾਰਥ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਬਗ਼ੈਰ ਯਥਾਰਥ ਨਾਲ਼ ਆਢਾ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਪਕੜ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਤਾਂਹ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਕਵਿਤਾ ਜਾਂ ਸਾਹਿਤ ਨਹੀਂ। ਕਵੀਆਂ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਬਾਬਤ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਹੈ, “ਜੇ ਸਉ ਸਾਇਰ ਮੇਲੀਅਹਿ ਤਿਲੁ ਨ ਪੁਜਾਵਹਿ ਰੋਇ”। ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਰੋਣੇ ਰੱਬ ਵੱਲ ਇਕ ਤਿਲ ਭਰ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਬਾਣੀ ਤਾਂ ਰੱਬ ਇਹ ਬਾਣੀ ਤਾਂ ਰੱਬ ਦਾ ਗੀਤ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੇ ਕਾਇਨਾਤ ਨੂੰ ਗਾ ਕੇ ਸੁਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਗੀਤ ਅਕਾਲੀ ਹੈ, ਤ੍ਰੈ ਕਾਲੀ ਹੈ; ਇਹ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਹੈ ਅਤੇ “ਸਾਝੀ ਸਗਲ ਜਹਾਨੇ” ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰ ‘ਸਗਲ ਸੰਗ’ ਜੁੜਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ
“ਸਗਲੀ ਧਰਤੀ ਸਾਧ ਕੀ” ਹੈ।
ਰੂਸੀ ਕਹਾਣੀ ਕਾਰ ਪਾਬਲੋਵਿਚ ਚੈਖ਼ੋਵ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: “ਲਵਰਜ਼ ਅੰਡਰਸਟੈਂਡ ਈਚ ਅਦਰ ਬੈਸਟ ਵੈਨ ਦੇ ਆਰ ਸਾਈਲੈਂਟ”। ਗਹਿਰੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਜਾ ਕੇ ਅਬੋਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਲਾ ਚੁੱਪ ‘ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਵਿਆਕਰਣ ਲਾਗੂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ! ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬੋਲ ਅਤੇ ਅਬੋਲ ਵਿਚਲੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੇ ਨਾ ਮੁਮਕਿਨ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਮੁਮਕਿਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਕੱਥ ਨੂੰ ਕਥਨ ਲਈ, ਅਕਹਿ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਵਿਆਕਰਣੀ ਬੰਦਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮੇਟਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਕੁੱਜੇ ਵਿਚ
ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਵਿਚ ਅਨੰਤ ਲਚਕ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਲਿੱਪੀ ਦਾ ਸਬੰਧ ਤਾਂ ਸਿਧੇ ਤੌਰ ਪਰ ਕਲਮ ਨਾਲ਼ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦਲੀਲ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਜਿਸ ਲਿੱਪੀ ਵਿਚ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਸਾਡੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਵੀ ਕਲਮ ਨਾਲ਼ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਖ ਨਾਲ਼ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਪਾਵਨ ਲਿੱਪੀ ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਤੱਕ ਸਾਡੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਦਿਆਲਿਆਂ ਵਿਚ, ਚਿਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ
ਆਚਾਰੀਏ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ ਦੇ ਨਾਮਕਰਣ ਦੇ ਇਸ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਆਕੀ ਹੋਏ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਗੁਰਮਖੀ ਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਭੁਲੇਖਾ ਖਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਹਨ। ਅਖੇ ਲਿੱਪੀ ਦਾ ਮੁਖ ਨਾਲ ਕੀ ਸਬੰਧ ਹੈ! ਸੂਰਜ ਮੁਖੀ ਦਾ ਫੁੱਲ ਆਪਣਾ ਮੁਖ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਇਕ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸੈਨਤ ਹੈ; ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਦੱਸ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮੁਖੜਾ ਵੀ ਸੂਰਜ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੂਰਜ ਮੁਖੀ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਗੁਰੂ ਰੂਪ ਬਾਣੀ ਦਾ
ਪਵਿਤਰ ਲਿਬਾਸ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਮੁਖ ਗੁਰੂ ਵੱਲ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜਿਹਾ ਹੋਣ ਸਦਕਾ, ਇਸ ਦਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਨਾਂ ਵਾਜਬ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦਰੁਸਤ ਹੈ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਓਪਰੇ ਅਕਲੀ ਘੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਮੰਡਲਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ, ਆਤਮਕ ਦੇਸ ਵਿਚ ਸੁੱਤੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਆਕਰਣ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਅਕਲੀ ਘੇਰਿਆਂ ਤਕ ਮਹਿਦੂਦ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਾਲ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਵਿਆਕਰਣ ਪੱਖੋਂ ਸ਼ੁੱਧ, ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਠੇਠ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਬੱਚਾ ਰੋਣ ਲਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਿਗਾੜ ਕੇ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ, ਵਡੇ ਅਕਲਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਗ਼ਲਤ
ਬੋਲਾਂਗੇ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਨਾਲ਼ ਤਾਲ ਮੇਲ ਜੁੜ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਸ ਨਾਲ਼ ਲਾਡ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜੁੜ ਜਾਵੇਗਾ; ਫਲਸਰੂਪ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਬੱਚਾ ਚੁੱਪ ਕਰ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਖੇਡਣ ਲਗ ਪਏਗਾ। ਆਤਮਕ ਮੰਡਲਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਐਸੀ ਹੀ ਕੁਝ ਅਕਲੀ ਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਘੇਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉਰੇ ਦੀ ਜਾਂ ਪਰੇ ਦੀ ਹੈ। ਧਾਰਮਕ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵਿਯੋਗੀ ਹੋਈ ਆਤਮਾ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਵੀ ਇਕ ਬੇਸਮਝ, ਅਨਾੜੀ ਬਾਲ ਜਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: “ਇਆਣੀ ਬਾਲੀ ਕਿਆ ਕਰੇ”।
ਇਕ ਭਾਰਤੀ ਮਿੱਥ ਮੁਤਾਬਕ ਸੱਤ ਪ੍ਰਾਣਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਰਤਾਰੀ ਅਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਉਪਰਾਮ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਮਹਾਂ ਮਾਨਵ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਲਿਆ; ਫਿਰ ਇਸ ਮਹਾਂ ਮਾਨਵ ‘ਚੋਂ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਂ ਮਾਨਵ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ‘ਚੋਂ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਵਿਚੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਪਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਲਈ ਸੂਰਜ ਇੰਦ੍ਰਿਆਵੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਚਿੰਤਨ, ਖ਼ਿਆਲ, ਦਲੀਲ ਅਤੇ ਅਨੁਮਾਨ ਦਾ। ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਤਰਕ ਅਤੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ
ਚੰਦਰਮਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: “ਜੇ ਸਉ ਚੰਦਾ ਉਗਵਹਿ ਸੂਰਜ ਚੜਹਿ ਹਜਾਰ ॥ ਏਤੇ ਚਾਨਣ ਹੋਦਿਆਂ ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਘੋਰ ਅੰਧਾਰ॥” ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਰੂਪ ਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਉਸ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਸੌ ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਦੀ ਲੋ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ। ਬਾਣੀ ਮਨੁਖ ਦੇ ਉਸ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਜੁੰਬਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਕੁਲ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦਾ ਸੌ ਗੁਣਾ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਵਿਗਿਆਨ ਵੀ ਬੇਅਸਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਆਕਰਣ ਪਖੋਂ ਮਜਬੂਤ ਤੇ ਦਰੁਸਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਪਕੜ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ਿਆਲ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦੇ ਤੀਰ ਅਕਲ ਦੇ ਘੇਰਿਆਂ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਰਾਧਾ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਕੇ ਤੜਪਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਊਧੋ ਜੀ ਗਿਆਨ ਧਿਆਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ਼ ਰਾਧਾ ਜੀ ਨੂੰ ਧਰਵਾਸ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਹਨ। ਲੇਕਿਨ ਰਾਧਾ ਜੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਖੂਹ ਵਿਚ ਡਿਗਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ। ਲੱਖਾਂ ਗਿਆਨ ਧਿਆਨ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਧਰਵਾਸ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।
ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਲੁੱਛਦੀ ਹੀਰ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਵਿਆਕਰਣ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠਲੀ ਦਲੀਲ ਬਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਪ ਦਾ ਡਰਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਜਜ਼ਬਾਤ ਵੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਦੇਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਉਰੇ ਅਕਲ ਦੇ ਗੁਆਂਢ ਵਿਚ ਵਸਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ੈ ਹੈ। ਪਰ ਹੀਰ ‘ਤੇ ਦੋਨੋ ਗੱਲਾਂ ਬੇਅਸਰ ਹਨ; ਉਹ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: “ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨਾ ਮੁੜਾਂ ਰੰਝੇਟੜੇ ਤੋਂ, ਭਾਵੇਂ ਬਾਪ ਦੇ ਬਾਪ ਦਾ ਬਾਪ ਆਵੇ”। ਸਾਡੀ ਵਿਆਕਰਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੀਰ ਦੇ ਇਸ਼ਕ ਮਜਾਜ਼ੀ ਵਿਚ ਵੀ ਫੇਲ ਹੈ
ਅਤੇ ਰਾਧਾ ਜੀ ਦੇ ਇਸ਼ਕ ਹਕੀਕੀ ਵਿਚ ਵੀ।
ਮੁੱਕਦੀ ਗਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਟੀਕਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ, ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਰੀਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੇ ਆਪ ਤੋਰੀ ਹੈ – “ਮੰਜੀ ਬਹਿ ਉਪਦੇਸ਼ਦਾ” ਇਸੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਕਾਲੀ ਹੈ, ਅਲੌਕਿਕ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਆਖਿਆ ਸਮ ਕਾਲੀ ਹੈ, ਤਤ ਕਾਲੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣਿਤ ਕਿਰਤ ਨਹੀ ਸਗੋਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ; ਇੱਕ ਉਚਰਿਤ ‘ਵੱਥੁ’ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ ਤੋਂ ਉਚਾਰਿਆ।
ਪਰਚੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਵਿਆਕਰਣ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਉਚਾਰਣ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਬਾਬਤ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪਰਚੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਕਿ ਪਾਠਕ ਦੇ ਸਬਰ ਨੂੰ ਪਰਖ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਚਾਰਣ ਦਾ ਮਸਲਾ ਵੱਖਰੇ ਪਰਚੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਿਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਪਿਰਤ ਪਾਈ ਦਰਅਸਲ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪਿੰਰਸੀਪਲ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੋਂ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਪੂਰਨਿਆਂ ‘ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਕੁਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਕਰਮ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆ ਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਬੁੱਤ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਅੱਲੜ ਤੌਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ਼ ਪੈਹਰਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਇਸ ਭਾਂਤ ਪ੍ਰਚਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ, ਸਿਧਾਂਤ, ਪ੍ਰਬੰਧ, ਪਂਧਤੀ ਜਾਂ ਖੋਜ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਥਾਂ ਨਾ ਬਚੀ ਹੋਵੇ। ਐਸੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੌਮ ਲਈ ਸਵੈ ਘਾਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਹਦਾਇਤ ਗੁਰੂ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ। ਸਿਖ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਗ਼ੁਜ਼ਾਰਿਸ਼ ਹੈ। ਆਉ! ਜ਼ਿਹਨ ਵਿਚ ਟਿਕ ਚੁੱਕੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰਾਂ ਦੇ ਬੁੱਤ ਨੂੰ ਇਧਰ ਉਧਰ ਖਿਸਕਾ ਦੇਈਏ ਅਤੇ ਦਿਲੋ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਰੂਹ ਨੂੰ ਤਰੌਤ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੀ ਗੁਰੂ ਕੇ ਪੁਰੇ ਦੀ ਰੁਮਕਦੀ ਪੌਣ ਮਨ ਮਸਤਕ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦੇਈਏ। ਬਾਬਾ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦਾ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਹੈ: “ਫਰੀਦਾ ਸੋਈ ਸਰਵਰੁ ਢੂਢਿ ਲਹੁ ਜਿਥਹੁ ਲਭੀ ਵਥੁ ॥”
* * * * *
ਪ੍ਰੋ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਫਗਵਾੜਾ
☬ 64, ਨਿਊ ਅਦਰਸ਼ ਨਗਰ,
ਕੋਟ ਰਾਨੀ ਰੋਡ, ਫਗਵਾੜਾ-144402
ਫ਼ੋਨ 9417518384
June 17, 2010
Tags: Literature, Shri Dasam Granth, Sikh Scriptures Category: Shri Dasam Granth One Comment
